Quy định môi trường của Việt Nam đã trở thành điều kiện tiên quyết để vận hành nhà máy
Đối với các doanh nghiệp sản xuất Nhật Bản đặt nhà máy tại Việt Nam, quy định môi trường không còn là thứ "có thì tốt", mà đã trở thành điều kiện tiên quyết chi phối chính khả năng được phép vận hành hay không. Luật Bảo vệ Môi trường 2020 (Law on Environmental Protection 2020, số hiệu 72/2020/QH14, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2022) cùng nghị định hướng dẫn thi hành Nghị định 08/2022/NĐ-CP đã tái cấu trúc chế độ đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và giấy phép môi trường, khiến việc vận hành không phép hay xả thải vượt quy chuẩn gắn liền trực tiếp với rủi ro bị đình chỉ hoạt động hoặc chịu chế tài hành chính nặng nề.
Bài viết này hệ thống lại bức tranh tổng thể về quy định môi trường của Việt Nam, phân loại môi trường của dự án, thủ tục đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và giấy phép môi trường (GPMT), quy chuẩn xả thải cùng trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), cũng như các rủi ro môi trường đi kèm việc vận hành nhà máy và cách ứng phó trên thực tế.
Bức tranh tổng thể về quy định môi trường của Việt Nam
Luật Bảo vệ Môi trường 2020 đã sắp xếp, hợp nhất các loại giấy phép môi trường vốn phân tán trước đây, và thiết kế lại thành một hệ thống quản lý theo từng cấp độ tương ứng với rủi ro môi trường của dự án. Hai trụ cột trung tâm là "đánh giá tác động môi trường (ĐTM)" ở giai đoạn trước và "giấy phép môi trường (GPMT)" trước khi vận hành. Hai công cụ này liên kết với nhau, đòi hỏi doanh nghiệp quản lý môi trường một cách nhất quán từ giai đoạn lập kế hoạch cho đến khi vận hành.
Phân loại môi trường của dự án (Nhóm I–IV)
Theo chế độ mới, các dự án đầu tư được phân thành Nhóm I–IV tùy theo mức độ tác động đến môi trường. Nhóm có tác động lớn (sản xuất quy mô lớn, kèm theo xả thải độc hại, v.v.) thì yêu cầu về ĐTM và giấy phép môi trường càng nặng, còn nhóm tác động nhỏ có thể chỉ cần đăng ký đơn giản. Việc xác định dự án của doanh nghiệp thuộc nhóm nào chính là điểm khởi đầu quyết định các thủ tục cần thiết và tiến độ.
Thủ tục đánh giá tác động môi trường (ĐTM)
Đánh giá tác động môi trường (EIA, tiếng Việt là ĐTM) là chế độ mà đối với các dự án có quy mô, tính chất nhất định, tác động của hoạt động vận hành đến môi trường được đánh giá trước, và các biện pháp đối phó được đưa ra cho cơ quan chức năng thẩm định, phê duyệt.
Dự án cần thực hiện ĐTM
Các ngành sản xuất kèm theo lượng nước thải, khí thải, chất thải đáng kể, hay các dự án lớn có san lấp mặt bằng đều thuộc đối tượng phải làm ĐTM. Trong ĐTM, doanh nghiệp trình bày ước tính nguồn phát thải và lượng phát thải, các biện pháp bảo vệ môi trường (xử lý nước thải, xử lý khí thải, quản lý chất thải), kế hoạch quan trắc, và được phê duyệt sau khi qua thẩm định của cơ quan chức năng. Nếu khởi công hay vận hành mà chưa được phê duyệt, thì cả giấy phép môi trường lẫn giấy phép xây dựng tiếp theo đều bị đình trệ, khiến toàn bộ dự án dừng lại.
Sự phù hợp giữa ĐTM và kế hoạch kinh doanh
Nội dung của ĐTM gắn bó chặt chẽ với năng lực sản xuất, thiết bị và bố trí mặt bằng của nhà máy. Sau khi đã được phê duyệt, nếu thay đổi lớn về năng lực sản xuất hay quy trình thì có thể phải đánh giá lại ĐTM. Nếu hướng tới việc mở rộng, tăng sản lượng trong tương lai, thì việc tính trước dư địa mở rộng ngay từ giai đoạn ĐTM sẽ ngăn ngừa phải làm lại về sau. Các thủ tục ở giai đoạn xây dựng nên được thiết kế đồng bộ với thực tiễn giấy phép xây dựng và thi công nhà máy tại Việt Nam.
Xin cấp giấy phép môi trường (GPMT)
Điểm nổi bật của Luật Bảo vệ Môi trường 2020 là "giấy phép môi trường (GPMT: Giấy phép môi trường)" hợp nhất nhiều loại giấy phép môi trường vốn tách rời trước đây.
Giấy phép môi trường được hợp nhất
Trước đây, giấy phép xả nước thải, xác nhận xử lý chất thải, xác nhận liên quan đến khí thải, v.v. là những chế độ riêng biệt, nhưng nay đã được tích hợp vào giấy phép môi trường. Bằng việc xin một giấy phép duy nhất này trước khi bắt đầu vận hành, doanh nghiệp xác định gộp các điều kiện cho phép về nước thải, khí thải và chất thải. Giấy phép kèm theo các điều kiện như quy chuẩn xả thải, nghĩa vụ quan trắc, nghĩa vụ báo cáo, và vận hành không đáp ứng các điều kiện này là vi phạm.
Sự liên kết giữa giấy phép và ĐTM
Giấy phép môi trường được cấp với tiền đề là các biện pháp bảo vệ môi trường nêu trong ĐTM thực sự đã được triển khai. Nói cách khác, cần phải đưa đúng chuỗi quy trình ĐTM (kế hoạch) → xây dựng công trình → giấy phép môi trường (trước vận hành) → vận hành (tuân thủ quy chuẩn) vào tiến độ một cách chính xác. Chỉ cần một khâu bị chậm là thời điểm bắt đầu vận hành sẽ bị lùi, nên phải quản lý nó như đường găng (critical path) của thủ tục cấp phép.
Quy chuẩn xả thải, quan trắc và EPR
Ngay cả sau khi đã bắt đầu vận hành, doanh nghiệp vẫn được yêu cầu tuân thủ môi trường một cách liên tục.
Quy chuẩn xả thải (QCVN) và quan trắc
Nước thải, khí thải, tiếng ồn, v.v. chịu áp dụng các quy chuẩn xả thải do Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) của Việt Nam quy định. Doanh nghiệp tiến hành tự quan trắc định kỳ và báo cáo cho cơ quan chức năng, và phải khắc phục nếu có vượt quy chuẩn. Vượt quy chuẩn là đối tượng bị chế tài hành chính, và các vi phạm nghiêm trọng, lặp đi lặp lại có thể dẫn đến đình chỉ vận hành hay thu hồi giấy phép. Một số cơ sở còn được yêu cầu lắp đặt thiết bị quan trắc liên tục.
Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR)
Luật Bảo vệ Môi trường 2020 đã đưa vào trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR: Extended Producer Responsibility). Các doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu một số sản phẩm, bao bì nhất định phải chịu trách nhiệm tái chế hoặc xử lý chất thải đối với sản phẩm, bao bì sau khi sử dụng, hoặc tự mình tái chế hoặc đóng góp khoản chi phí quy định. Các nhà sản xuất hàng tiêu dùng, thực phẩm, thiết bị điện tử sử dụng nhiều vật liệu đóng gói cần thiết kế phương án ứng phó EPR trên cả hai phương diện chi phí và vận hành.
Rủi ro môi trường khi vận hành nhà máy và cách ứng phó thực tế
Quy định môi trường vừa là việc tuân thủ, đồng thời cũng là việc quản lý rủi ro đối với tính liên tục của hoạt động kinh doanh.
Rủi ro bị đình chỉ vận hành và chế tài hành chính
Vận hành không phép, xả thải vượt quy chuẩn, xử lý chất thải không đúng quy cách không chỉ dừng ở mức phạt tiền hành chính mà có thể dẫn đến quyết định đình chỉ vận hành — một biện pháp lung lay nền tảng của hoạt động kinh doanh. Đặc biệt những năm gần đây, công tác thực thi pháp luật môi trường được tăng cường, nên không thể trông cậy vào kiểu vận hành "vốn được ngầm cho qua" nữa. Khi mua lại nhà máy hiện hữu thông qua M&A, việc công ty mục tiêu có giấy phép môi trường hay không, tình trạng tuân thủ quy chuẩn, và các tranh chấp là những hạng mục trọng điểm trong rà soát chuyên sâu (due diligence). Chi tiết xin tham khảo bài rà soát chuyên sâu bất động sản, nhà máy tại Việt Nam.
Yêu cầu từ ESG và chuỗi cung ứng
Ứng phó môi trường, vượt trên việc tuân thủ quy định, còn gắn liền với các yêu cầu ESG từ khách hàng toàn cầu và chuỗi cung ứng. Hệ thống quản lý phát thải, chất thải, năng lượng ngày càng quan trọng để đáp ứng tiêu chuẩn mua sắm của đối tác, và đã trở thành một bài toán quản trị cần được nhìn nhận đồng bộ với xu hướng chuyển đổi xanh và ESG của Việt Nam.
Quan hệ với cộng đồng lân cận và địa phương
Rủi ro môi trường không chỉ liên quan đến quan hệ với cơ quan chức năng, mà còn gắn trực tiếp với quan hệ với cư dân, cộng đồng địa phương xung quanh nhà máy. Khiếu nại của cư dân về nước thải, khí thải, tiếng ồn, mùi hôi dễ trở thành nguyên nhân khiến cơ quan chức năng thanh tra tại chỗ hay chỉ đạo hành chính, và một khi đã bị xem là "nhà máy gây vấn đề môi trường" thì việc tiếp tục vận hành hay xin được sự đồng thuận để mở rộng trong tương lai sẽ trở nên khó khăn. Duy trì quan hệ tốt với cộng đồng địa phương thông qua quan trắc và công bố thông tin thường nhật, ứng phó nhanh với khiếu nại, là nền tảng cho tính liên tục của hoạt động kinh doanh, ngang hàng với việc tuân thủ quy định. Đầu tư cho môi trường nên được nhìn nhận không phải là chi phí, mà là khoản đầu tư đi trước để duy trì giấy phép vận hành.
Thực tiễn quản lý chất thải và nước thải
Điều được đặt ra hằng ngày tại hiện trường tuân thủ môi trường chính là quản lý chất thải và nước thải. Nếu khâu vận hành này lỏng lẻo thì không chỉ dẫn đến chế tài hành chính mà còn gắn trực tiếp với việc xấu đi trong quan hệ với cộng đồng địa phương.
Phân loại chất thải và xử lý theo ủy thác
Chất thải phát sinh từ nhà máy được phân thành chất thải sinh hoạt thông thường, chất thải công nghiệp và chất thải nguy hại, trong đó chất thải nguy hại (hazardous waste) đặc biệt chịu quản lý nghiêm ngặt. Doanh nghiệp được yêu cầu ghi chép lượng phát sinh, tuân thủ quy chuẩn lưu giữ, và ủy thác đúng quy cách cho đơn vị xử lý có giấy phép cùng việc truy vết quá trình xử lý (chứng từ – manifest). Không hiếm các trường hợp ủy thác giá rẻ cho đơn vị không có giấy phép, kết quả bị phát hiện đổ thải trái phép và doanh nghiệp phát thải cũng bị truy cứu trách nhiệm. Xác minh giấy phép, thực trạng của đơn vị nhận ủy thác và lưu giữ chứng từ xử lý là điều cơ bản trong thực tiễn để hoàn thành trách nhiệm của bên phát thải.
Xử lý nước thải và quan trắc
Nước thải phát sinh từ quy trình sản xuất cần được xử lý đạt quy chuẩn xả thải của Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) trước khi xả ra. Nếu nằm trong khu công nghiệp thì có trường hợp được đấu nối vào hệ thống xử lý nước thải tập trung của khu, nhưng cũng nhiều trường hợp cần tự xử lý sơ bộ, nên việc thiết kế công suất xử lý phù hợp với kế hoạch sản xuất là quan trọng. Các cơ sở từ một quy mô nhất định trở lên có thể được yêu cầu lắp đặt thiết bị quan trắc nước thải liên tục và truyền dữ liệu cho cơ quan chức năng, nếu lơ là điều này thì không thể chứng minh khách quan việc tuân thủ quy chuẩn và sẽ bất lợi khi bị thanh tra. Hệ thống quan trắc nước thải, khí thải là hạng mục cần được thiết lập chắc chắn trước khi bắt đầu vận hành.
Bức tranh tổng thể về thủ tục môi trường: bảng so sánh
Nếu sắp xếp các thủ tục môi trường chủ yếu theo các góc độ mục đích, thời điểm, đối tượng và rủi ro vi phạm thì như sau.
Thủ tục | Mục đích | Thời điểm | Đối tượng chính |
|---|---|---|---|
Xác định phân loại môi trường | Quyết định mức độ nặng nhẹ của thủ tục | Đầu giai đoạn lập kế hoạch | Mọi dự án |
ĐTM | Đánh giá tác động và phê duyệt biện pháp | Trước khi khởi công | Dự án tác động lớn |
Giấy phép môi trường (GPMT) | Xác định gộp điều kiện xả thải | Trước khi vận hành | Cơ sở có phát thải |
Quan trắc QCVN | Xác nhận liên tục việc tuân thủ quy chuẩn | Trong khi vận hành | Cơ sở phát thải |
EPR | Trách nhiệm thu hồi sản phẩm, bao bì | Khi sản xuất, nhập khẩu | Nhà sản xuất sản phẩm thuộc đối tượng |
Những điểm thực tiễn doanh nghiệp Nhật Bản cần nắm
Thứ nhất, thủ tục môi trường là "đường găng của việc vận hành". Nếu không đưa chuỗi quy trình xác định phân loại môi trường → ĐTM → xây dựng công trình → giấy phép môi trường vào tiến độ đầu tư, xây dựng, vận hành ngay từ đầu thì thời điểm bắt đầu vận hành sẽ bị chậm trễ. Thứ hai, ĐTM nên được thiết kế tính tới cả việc tăng sản lượng, mở rộng trong tương lai, vì thay đổi lớn về sau sẽ kéo theo việc phải đánh giá lại. Thứ ba, tuân thủ quy chuẩn cùng quan trắc, báo cáo sau khi vận hành là huyết mạch để tránh chế tài hành chính, đình chỉ vận hành, và không thể trông cậy vào kiểu vận hành lỏng lẻo trong quá khứ. Thứ tư, trong M&A nhất thiết phải rà soát kỹ việc tuân thủ môi trường của công ty mục tiêu trong quá trình due diligence, để không kế thừa các nghĩa vụ môi trường ngoài sổ sách.
Quy định môi trường của Việt Nam là điều kiện tiên quyết để vận hành nhà máy, đồng thời là chủ đề nằm ở trung tâm của quản trị xét trên góc độ tính liên tục kinh doanh và ESG. Solara & Co hỗ trợ doanh nghiệp từ việc xác định phân loại môi trường, hỗ trợ xin ĐTM và giấy phép môi trường, xây dựng hệ thống đáp ứng quy chuẩn xả thải và EPR, cho đến rà soát chuyên sâu môi trường trong M&A, bằng đội ngũ am hiểu thực tiễn của cả Nhật Bản và Việt Nam. Chúng tôi hỗ trợ từ giai đoạn lập kế hoạch để nhà máy của quý vị có nền tảng vận hành an tâm trên cả hai phương diện cấp phép và tuân thủ.
