Rút lui, thanh lý tại Việt Nam (gồm cả lối ra bằng M&A): thủ tục và chi phí

Rút khỏi Việt Nam khó hơn "tiến vào"

Có rất nhiều bài viết bàn về việc tiến vào Việt Nam, nhưng không nhiều bài viết trực diện đề cập đến "rút lui như thế nào". Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp Nhật Bản cân nhắc rút khỏi Việt Nam hoặc thu hẹp hoạt động vì các lý do như xử lý các mảng kinh doanh thua lỗ, tái cơ cấu tập đoàn, hay thay đổi môi trường kinh doanh. Và điều mà nhiều doanh nghiệp phải đối mặt chính là thực tế: "Tại Việt Nam, việc rút ra tốn thời gian và công sức hơn nhiều so với việc tiến vào".

Phương thức rút lui không chỉ có một. Tùy theo tình huống, các lựa chọn sẽ phân nhánh: lối ra bằng M&A thông qua việc bán mảng kinh doanh cho doanh nghiệp khác (chuyển nhượng cổ phần, chuyển nhượng tài sản kinh doanh), thủ tục giải thể và thanh lý pháp nhân tại địa phương, hoặc đóng cửa chi nhánh, văn phòng đại diện. Đặc biệt, đối với giải thể, thanh lý pháp nhân, việc đóng mã số thuế (tax closure) bởi cơ quan thuế là cửa ải lớn nhất và có thể đòi hỏi thời gian gấp nhiều lần dự tính. Bài viết này sẽ hệ thống lại thủ tục và chi phí của từng lựa chọn rút lui, cùng những điểm mấu chốt để không ước tính sai về thời gian.

Xác định rõ các lựa chọn rút lui

Khi đã quyết định rút lui, trước tiên hãy xác định rõ "bán để ra, hay đóng để ra". Điều này được quyết định bởi giá trị tiếp tục của doanh nghiệp, sự tồn tại của các khoản nợ ngoài sổ sách, sự hiện diện của bên mua, và những ràng buộc về mặt thời gian.

Lối ra bằng M&A (bán)

Nếu mảng kinh doanh hoặc công ty còn giá trị tiếp tục và tìm được bên mua, thì việc bán thông qua chuyển nhượng cổ phần hoặc chuyển nhượng tài sản kinh doanh là lối ra suôn sẻ nhất. Cách này tránh được các thủ tục hành chính kéo dài như thanh lý, đồng thời thu hồi được đối giá. Tuy nhiên, vì bên mua sẽ rà soát kỹ các khoản nợ ngoài sổ sách, giấy phép và quyền sử dụng đất của công ty mục tiêu, nên bên bán cũng cần chỉnh đốn tình trạng của mình để có thể chịu được quá trình thẩm định (due diligence). Quy trình bán trong M&A có nhiều điểm chung với phần giải thích về toàn bộ quy trình M&A tại Việt Nam.

Giải thể, thanh lý (đóng cửa)

Nếu không tìm được bên mua, hoặc khi muốn chấm dứt hoàn toàn hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp sẽ bước vào thủ tục giải thể, thanh lý pháp nhân tại địa phương. Đây là quá trình phải lần lượt trải qua các giai đoạn được pháp luật quy định và tốn nhiều thời gian. Đặc biệt việc đóng mã số thuế dễ kéo dài, ảnh hưởng lớn đến tổng chi phí và thời gian rút lui.

Quy trình giải thể, thanh lý

Việc giải thể, thanh lý tự nguyện của pháp nhân tại địa phương về cơ bản diễn ra lần lượt theo các giai đoạn sau. Vì mỗi giai đoạn đều lấy việc hoàn thành giai đoạn trước làm tiền đề, nên một sự chậm trễ sẽ kéo lùi toàn bộ tiến độ. Tại Việt Nam, Luật Doanh nghiệp 2020 quy định các căn cứ và thủ tục giải thể, theo đó dự kiến việc khai báo với cơ quan đăng ký doanh nghiệp toàn bộ quá trình từ nghị quyết giải thể đến thanh toán nợ và kết thúc thanh lý trong vòng nguyên tắc 180 ngày. Tuy nhiên, nếu việc đóng mã số thuế nói ở phần sau kéo dài, thì việc không gói gọn được trong khuôn khổ luật định này lại là điều phổ biến hơn, và chính sự chênh lệch giữa thời hạn dự kiến trên chế độ và thời gian thực tế cần thiết mới là nguyên nhân khiến doanh nghiệp ước tính sai về triển vọng rút lui.

Nghị quyết giải thể và thông báo cho chủ nợ

Trước tiên, Đại hội đồng cổ đông (hoặc Hội đồng thành viên) ra nghị quyết giải thể, xác định phương châm thanh lý và người thanh lý. Tiếp đó, vừa khai báo sự việc giải thể với cơ quan đăng ký doanh nghiệp, vừa thông báo cho chủ nợ, đối tác và người lao động, và bắt đầu xử lý các khoản nợ. Trong quan hệ với người lao động, cần chi trả trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc theo Bộ luật Lao động và thực hiện thủ tục chấm dứt hợp đồng đúng quy định.

Hóa giá tài sản và thanh toán nợ

Bán (hóa giá) tài sản của công ty và dùng số tiền đó để thanh toán nợ. Thứ tự thanh toán được pháp luật quy định: tiền lương chưa trả và bảo hiểm xã hội, thuế, các khoản nợ khác, và cuối cùng là phân chia tài sản còn lại cho cổ đông. Nếu nợ lớn hơn tài sản và không thể thanh toán hết, doanh nghiệp sẽ phải chuyển sang thủ tục phá sản thay vì giải thể. Phá sản là việc xử lý pháp lý có sự tham gia của tòa án, là một khuôn khổ khác với giải thể, thanh lý, và càng làm tăng thêm gánh nặng về thời gian lẫn thủ tục. Trong trường hợp dự kiến mất khả năng thanh toán, việc xác định sớm cùng chuyên gia rằng sẽ xử lý theo khuôn khổ nào là điều quan trọng.

Cửa ải lớn nhất: đóng mã số thuế

Trong việc rút khỏi Việt Nam, điều mà doanh nghiệp Nhật Bản ước tính sai về thời gian nhiều nhất chính là việc đóng mã số thuế (xóa mã số thuế). Để hoàn thành thanh lý, cần phải chịu một cuộc thanh tra thuế cuối cùng của cơ quan thuế, xác nhận không có vấn đề về việc nộp thuế trong quá khứ, rồi mới đóng được mã số thuế.

Vì sao lại kéo dài

Cuộc thanh tra thuế này truy ngược và rà soát kỹ thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân, giá chuyển nhượng của vài năm trước, nên nếu phát sinh điểm bị chỉ ra hay khoản truy thu thì việc đóng cửa (closing) sẽ không tiến triển cho đến khi giải quyết xong. Cộng thêm sự thiếu sót về giấy tờ và tình trạng bận rộn của cơ quan, việc đóng mã số thuế không thôi cũng cần từ nửa năm đến hơn một năm là chuyện không hiếm. Cần dự liệu rằng trường hợp tính từ khi quyết định rút lui cho đến khi tư cách pháp nhân thực sự chấm dứt, toàn bộ tốn hơn một năm là điều phổ biến. Luật Quản lý thuế 2019 quy định thời hạn có thể truy thu, ấn định lại thuế về nguyên tắc là 5 năm kể từ hạn nộp tờ khai (trường hợp khai thiếu, trốn thuế thì còn dài hơn), và cán bộ thanh tra sẽ kiểm tra toàn diện các giao dịch trong khoảng thời gian này. Về giá chuyển nhượng, việc kiểm tra giá giao dịch độc lập được thực hiện theo Nghị định 132 (Decree 132/2020/ND-CP), và những pháp nhân tại địa phương trong lĩnh vực sản xuất, bán buôn phụ thuộc vào công ty mẹ ở khâu nhập khẩu nguyên liệu hay xuất khẩu thành phẩm càng có tỷ lệ giao dịch với bên liên kết cao và dễ phát sinh nhiều vấn đề hơn.

Ngoài ra, nếu việc đóng mã số thuế chưa hoàn tất thì không thể tiến tới xóa đăng ký doanh nghiệp cuối cùng (chấm dứt tư cách pháp nhân), và việc đóng tài khoản ngân hàng cũng như chuyển tài sản còn lại về nước cũng bị đình trệ. Nói cách khác, việc đóng mã số thuế vừa là nút thắt cổ chai của toàn bộ quá trình rút lui, vừa là cánh cổng cho việc thu hồi vốn. Việc phối hợp với người thanh lý và chuyên gia thuế địa phương, tổ chức một cơ chế có thể phản ứng nhanh với các điểm cơ quan chỉ ra, là phương sách thực tế để hạn chế kéo dài.

Các vấn đề trong quá khứ bộc lộ ra cùng lúc

Trong cuộc thanh tra đóng mã số thuế, những vấn đề vốn bị bỏ qua trong thời bình — như thiếu hồ sơ giá chuyển nhượng, sai sót trong việc tính chi phí được trừ, sót khấu trừ thuế tại nguồn — sẽ bộc lộ ra cùng một lúc. Để không cuống cuồng trong giai đoạn rút lui, việc chỉnh đốn tuân thủ thuế ngay từ thời bình rốt cuộc là sự chuẩn bị rút lui hiệu quả nhất. Các vấn đề về giá chuyển nhượng được trình bày chi tiết trong phần giải thích về chế độ thuế giá chuyển nhượng (TP) của Việt Nam.

Thuế trong lối ra bằng M&A

Khi chọn bán (lối ra bằng M&A), việc cân nhắc về thuế cũng không thể thiếu. Lãi từ chuyển nhượng cổ phần, phần vốn góp sẽ phát sinh nghĩa vụ thuế.

Xử lý thuế đối với lãi chuyển nhượng

Lợi nhuận (lãi vốn) mà bên bán là pháp nhân thu được từ việc chuyển nhượng phần vốn góp, về nguyên tắc bị đánh thuế thu nhập doanh nghiệp (20%). Nếu giá chuyển nhượng thấp một cách bất thường, cơ quan có thể quy đổi về giá giao dịch độc lập để đánh thuế, nên tài liệu có thể giải trình tính hợp lý của giá là rất quan trọng. Việc chuyển tiền cần thủ tục thông qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (DICA) và bằng chứng hoàn thành nghĩa vụ thuế, và ở đây việc chỉnh đốn thuế trong quá khứ cũng là tiền đề.

Chuẩn bị việc bán như một "lối ra"

Nếu trong quá trình thẩm định của bên mua mà các vấn đề về nợ ngoài sổ sách, giấy phép hay quyền sử dụng đất bị lộ ra, điều đó sẽ dẫn đến giảm giá hoặc đổ vỡ thương vụ. Để tiến hành việc bán một cách thuận lợi, ngay từ trước khi quyết định rút lui, việc chỉnh đốn tài chính, pháp lý, thuế của doanh nghiệp và giữ ở trạng thái có thể giải trình được là hữu hiệu. Trớ trêu thay, để "ra" được suôn sẻ nhất thì việc duy trì trạng thái lành mạnh "bán được bất cứ lúc nào" ngay từ thời bình lại là con đường tắt, và điều này gắn liền không tách rời với việc thiết kế cấu trúc lúc tiến vào.

Xử lý nhân sự và các thủ tục về lao động

Điều thường bị bỏ sót trong rút lui, thanh lý là chi phí và thủ tục cho việc xử lý lao động. Bộ luật Lao động Việt Nam bảo vệ người lao động ở mức độ mạnh, nên ngay cả việc chấm dứt việc làm đi kèm với chấm dứt hoạt động kinh doanh cũng phát sinh các trình tự và chi phí nhất định.

Trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc và thủ tục

Đối với việc chấm dứt hợp đồng do chấm dứt hoạt động kinh doanh, cần chi trả trợ cấp thôi việc hoặc trợ cấp mất việc theo số năm làm việc (mỗi năm làm việc một tháng lương, tối thiểu hai tháng, v.v.). Hơn nữa, khi tinh giản nhân sự, phải thực hiện các thủ tục như lập phương án sử dụng lao động, tham vấn công đoàn, thông báo cho cơ quan; nếu thiếu các bước này thì bản thân việc tinh giản có thể bị coi là vô hiệu. Việc quyết toán bảo hiểm xã hội, cũng như xử lý giấy phép lao động, cư trú của chuyên gia nước ngoài cũng được tiến hành song song. Chi tiết xin tham khảo phần giải thích về Bộ luật Lao động Việt Nam.

Ảnh hưởng đến lịch trình

Việc xử lý lao động tuy diễn ra song song với thủ tục thanh lý, nhưng nếu phát sinh tranh chấp thì sẽ làm chậm toàn bộ lịch trình. Việc giải thích thành thật với người lao động ngay từ sớm, tiến hành ổn thỏa bằng các khoản trợ cấp và thủ tục đúng luật, là điểm mấu chốt để không làm rối ren việc rút lui.

Đóng cửa chi nhánh, văn phòng đại diện

Nếu hình thức tiến vào không phải là pháp nhân tại địa phương mà là chi nhánh hay văn phòng đại diện (RO: Representative Office), thì thủ tục đóng cửa tương đối nhẹ hơn so với thanh lý pháp nhân.

Khác biệt so với thanh lý pháp nhân

Vì văn phòng đại diện là cơ sở không tiến hành hoạt động kinh doanh, nên có thể đóng cửa bằng các thủ tục như trả lại giấy phép, quyết toán thuế và lao động, đóng tài khoản ngân hàng. Tuy nhiên, ngay cả vậy vẫn cần xác nhận cuối cùng về mặt thuế và xử lý lao động đi kèm với việc chấm dứt việc làm của nhân viên địa phương. Việc chọn hình thức nào khi tiến vào đáng để cân nhắc bao gồm cả góc độ mức độ dễ dàng khi rút lui. Nếu có kế hoạch bắt đầu từ nghiên cứu thị trường hay hoạt động hạn chế rồi mở rộng dần dần, thì việc chuyển đổi theo hướng ban đầu là văn phòng đại diện, khi triển khai chính thức thì chuyển sang pháp nhân tại địa phương, cũng là một lựa chọn.

Chuẩn bị trước và những điểm mấu chốt thực tiễn hướng tới rút lui

Sự khéo léo trong rút lui được quyết định bởi việc thời bình đã duy trì được trạng thái "có thể đóng cửa bất cứ lúc nào" đến đâu, hơn là cách hành động sau khi đã quyết định rút lui. Đặc biệt ba điểm thuế, lao động và giao dịch vốn chắc chắn sẽ bị đào sâu trong giai đoạn thanh lý, nên việc ý thức về lối ra ngay từ giai đoạn thiết kế cấu trúc lúc tiến vào rốt cuộc sẽ dẫn đến cuộc rút lui ngắn nhất và chi phí thấp nhất.

Danh mục kiểm tra để ra quyết định rút lui

Trước khi ra quyết định rút lui, tối thiểu cần rà soát những điểm sau. Thứ nhất, sự khớp nhau giữa việc khai và nộp thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân của 5 năm qua, cùng tình trạng chuẩn bị hồ sơ giá chuyển nhượng (hồ sơ địa phương, hồ sơ toàn cầu). Như đã nói ở trên, do thanh tra thuế về nguyên tắc có thể truy ngược khoảng 5 năm, nên thiếu sót trong giai đoạn này chắc chắn bộc lộ khi đóng mã số thuế. Thứ hai, khả năng chuyển nhượng và thời hạn còn lại của quyền sử dụng đất, hợp đồng thuê nhà xưởng, các giấy phép chủ yếu — những yếu tố trực tiếp chi phối giá trị khi bán và mức độ dễ xử lý khi thanh lý. Thứ ba, sự khớp nhau giữa danh mục các khoản nợ như vay ngân hàng, vay nội bộ công ty mẹ - con, các khoản phải trả, với lịch sử thu chi của DICA (tài khoản vốn đầu tư trực tiếp). Nếu những thứ này được sắp xếp gọn gàng thì cả việc phán đoán bán hay thanh lý lẫn việc ứng phó với cơ quan đều nhanh hơn hẳn.

Ảnh hưởng đối với công ty mẹ và toàn tập đoàn

Rút lui không dừng lại ở vấn đề của riêng pháp nhân tại địa phương. Về phía công ty mẹ ở Nhật Bản, các xử lý thuế, kế toán bên bản quốc như thời điểm có thể ghi nhận lỗ đánh giá vốn góp và lỗ nợ khó đòi, quan hệ áp dụng chế độ thuế gộp đối với công ty con ở nước ngoài (chế độ chống thiên đường thuế), việc xóa lợi thế thương mại và tài sản thuế thu nhập hoãn lại trên báo cáo hợp nhất, đều liên động với thủ tục tại địa phương. Việc đặt năm tài chính kết thúc thanh lý vào lúc nào sẽ làm thay đổi thời điểm tính chi phí được trừ và việc xác định lãi lỗ chênh lệch tỷ giá, nên việc thiết kế bằng cách khớp lịch trình thanh lý tại địa phương với kỳ quyết toán ở bản quốc là điều quan trọng. Không được thiếu góc nhìn rằng rút lui vừa là công việc "đóng cửa tại địa phương", vừa là một phán đoán tài chính nhằm "tối thiểu hóa tổn thất trên toàn tập đoàn".

Ước tính chi phí và thời gian rút lui

Điều quan trọng nhất trong việc ra quyết định rút lui là ước tính chi phí và thời gian một cách thực tế. Đặc biệt với giải thể, thanh lý, việc đóng mã số thuế chiếm phần lớn thời gian.

Đừng ước tính sai "bao giờ kết thúc"

Chi phí rút lui bao gồm: nghiệp vụ thanh lý và thù lao chuyên gia, trợ cấp thôi việc, khả năng bị truy thu trong thanh tra thuế, và chi phí duy trì vẫn tiếp tục phát sinh trong suốt thời gian thủ tục kéo dài (nhân sự tối thiểu, tiền thuê, kiểm toán). Đặc biệt, nếu lạc quan về "bao giờ kết thúc", chi phí duy trì ngoài dự tính sẽ chồng chất. Việc lập sẵn một lịch trình và ngân sách thận trọng ngay tại thời điểm quyết định rút lui chính là chìa khóa để hoàn tất việc rút lui một cách chắc chắn.

So sánh các phương thức rút lui (bảng tổng hợp)

Hệ thống lại các phương thức rút lui chủ yếu theo thời gian, chi phí và đặc điểm như sau.

Việc rút khỏi Việt Nam bắt đầu từ việc xác định rõ "bán để ra" hay "đóng để ra", và nếu chọn giải thể, thanh lý thì cửa ải lớn nhất là việc đóng mã số thuế đang chờ phía trước. Điều quan trọng là, ngay tại thời điểm quyết định rút lui, hãy ước tính một cách thực tế toàn bộ lịch trình và chi phí, và chỉnh đốn trước các vấn đề về thuế, lao động. Solara & Co hỗ trợ nhất quán bằng một cơ chế am hiểu thực tiễn của cả Nhật Bản và Việt Nam, từ việc sắp xếp quyết định rút lui, tìm kiếm bên mua bằng M&A, thủ tục giải thể, thanh lý, ứng phó với việc đóng mã số thuế, cho đến xử lý lao động. Việc thiết kế hướng tới "lối ra" thực ra đã bắt đầu ngay từ cánh cửa tiến vào. Ngay ở giai đoạn cân nhắc rút lui, trước hết hãy bắt đầu trao đổi từ việc sắp xếp các lựa chọn. Rút lui hoàn toàn không phải là "thất bại", mà là một quyết định chiến lược tái phân bổ nguồn lực kinh doanh đến nơi tối ưu nhất. Chính vì vậy, việc bình tĩnh lựa chọn lối ra ít tổn thất nhất dựa trên con số và lịch trình, chứ không phải cảm xúc, trở nên quan trọng.