Thương vụ carve-out tại Việt Nam: thực tiễn tách mảng kinh doanh

Thương vụ carve-out là gì — vì sao đang gia tăng tại Việt Nam

Thương vụ carve-out (tách mảng kinh doanh) là giao dịch trong đó người mua không thâu tóm toàn bộ một công ty, mà chỉ tách riêng và mua lại một phần hoạt động kinh doanh của công ty đó (một bộ phận kinh doanh, một nhà máy hoặc một dòng sản phẩm). Trong tiếng Nhật, hình thức này còn được gọi là "tách mảng kinh doanh"; đối với bên bán, đây là cách sắp xếp lại những bộ phận không cần thiết, còn đối với bên mua, đây là phương thức cho phép nhắm trúng và thâu tóm đúng phần mà mình mong muốn. So với hình thức chuyển nhượng cổ phần (share deal) thông thường — tiếp quản toàn bộ công ty — đặc trưng của carve-out nằm ở chỗ chính công việc "vạch ranh giới" cho đối tượng mua lại mới là phần cốt lõi của thương vụ.

Việc các thương vụ carve-out gia tăng tại Việt Nam có bối cảnh cấu trúc rõ ràng. Thứ nhất, theo xu hướng China+1 và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, ngày càng có nhiều trường hợp các tập đoàn đa quốc gia tách riêng một phần dây chuyền sản xuất hay bộ phận kinh doanh của công ty con tại Việt Nam để bán hoặc chuyển giao. Thứ hai, các tập đoàn (conglomerate) Việt Nam đang tích cực thoái những mảng phi cốt lõi (non-core) nhằm quay về với ngành nghề chủ lực. Thứ ba, cũng nổi bật những trường hợp chỉ tách riêng các bộ phận đang sinh lời để hiện thực hóa thành tiền, như một phần của quá trình tái thiết quản trị và "lựa chọn và tập trung" của công ty mẹ. Trong mọi trường hợp, đơn vị mua bán là "mảng kinh doanh" chứ không phải "công ty".

Cái khó của việc "tách mảng kinh doanh ra để mua" thay vì "mua cả công ty"

Lý do khiến carve-out trở nên nặng nề về mặt cấu trúc tại Việt Nam là vì mảng kinh doanh được tách ra vốn dĩ không phải là một pháp nhân độc lập, mà đã được vận hành như một bộ phận của công ty mẹ. Các giấy phép, quyền sử dụng đất, người lao động, hạ tầng CNTT, các chức năng chia sẻ (shared services) như kế toán và nhân sự — tất cả đều gắn với tên gọi và hợp đồng của công ty mẹ. Việc tái lắp ráp những yếu tố này thành một trạng thái có thể vận hành độc lập như một "mảng kinh doanh" — tức là quá trình standalone (tách riêng để vận hành độc lập) — là một công đoạn bổ sung, đặt nguyên lên thương vụ một gánh nặng vốn không tồn tại trong share deal. Ngay từ thời điểm mua, bên mua phải đồng thời thiết kế việc chuyển giao và tách riêng sao cho hoạt động kinh doanh không bị gián đoạn.

Lựa chọn cấu trúc: chuyển nhượng cổ phần, chuyển nhượng kinh doanh, chia tách doanh nghiệp

Cấu trúc để thực hiện carve-out chia thành ba dạng lớn. Việc chọn dạng nào sẽ làm thay đổi đáng kể khả năng kế thừa giấy phép, gánh nặng thuế, mức độ phức tạp của thủ tục và rủi ro nợ ngoài sổ sách, nên đây chính là điểm rẽ đầu tiên trong thiết kế thương vụ.

Chuyển nhượng cổ phần (share deal) và chuyển nhượng kinh doanh (asset deal)

Khi mảng kinh doanh đã tồn tại sẵn dưới dạng một công ty con độc lập, hoặc khi bên bán đã tách riêng nó thành một công ty mới từ trước, thì việc mua cổ phần của công ty đó — tức chuyển nhượng cổ phần — là đơn giản nhất. Vì giấy phép và hợp đồng đều tiếp tục theo cả công ty, nên thủ tục chuyển giao tương đối nhẹ. Ngược lại, khi mảng kinh doanh mục tiêu nằm lồng ghép bên trong công ty mẹ, về nguyên tắc sẽ phải chuyển giao riêng lẻ từng tài sản, hợp đồng, người lao động — tức chuyển nhượng kinh doanh (asset deal), và đây là hình thức điển hình của carve-out. Asset deal cho phép chọn lọc đúng những tài sản mong muốn và dễ chặn nợ ngoài sổ sách, nhưng đổi lại, như sẽ trình bày bên dưới, việc xin lại giấy phép và các thủ tục chuyển giao riêng lẻ đè nặng lên thương vụ.

Chia tách doanh nghiệp (demerger) — con đường thứ ba

Theo Luật Doanh nghiệp Việt Nam, người mua cũng có thể chọn sơ đồ hai bước: tách mảng kinh doanh mục tiêu sang một công ty mới thành lập thông qua chia/tách doanh nghiệp, rồi chuyển nhượng cổ phần của công ty mới đó. Bằng cách để bên bán tạo sẵn "chiếc hộp" trước rồi bán dưới dạng cổ phần, bên mua có thể tránh được ở một mức độ nào đó sự rườm rà của việc chuyển giao tài sản riêng lẻ. Tuy nhiên, bản thân việc chia tách cần thời gian và thủ tục với cơ quan chức năng, và việc giấy phép hay quyền sử dụng đất có chắc chắn chuyển sang công ty mới tại thời điểm chia tách hay không thì phải kiểm tra riêng. Trong thực tiễn, người ta cân nhắc giữa asset deal và chia tách doanh nghiệp kèm chuyển nhượng cổ phần dựa trên mức độ phức tạp của giấy phép thuộc mảng kinh doanh mục tiêu và mức độ hợp tác của bên bán. So sánh từng luận điểm như sau.

Định nghĩa phạm vi tách (perimeter)

Việc đầu tiên cần làm trong carve-out là định nghĩa chặt chẽ phạm vi tách (perimeter). Nếu không vạch ranh giới ở cấp độ tài sản về việc cái gì được chuyển giao và cái gì để lại cho công ty mẹ, thì sẽ không thể dựng được hợp đồng lẫn giá. Ngay từ giai đoạn thẩm định pháp lý (legal due diligence), cần kiểm chứng đồng thời việc xác định đối tượng chuyển giao và khả năng chuyển giao của chúng (xem chi tiết tại bài giải thích về thẩm định pháp lý trong M&A tại Việt Nam).

Chuyển giao những gì — tài sản, hợp đồng, IP, người lao động, giấy phép

Đối tượng chuyển giao bao gồm các tài sản hữu hình như máy móc thiết bị, hàng tồn kho, khoản phải thu; cộng thêm hợp đồng khách hàng, hợp đồng mua hàng, hợp đồng thuê; tài sản trí tuệ (IP) như nhãn hiệu và bí quyết; người lao động làm việc cho mảng kinh doanh mục tiêu; và các giấy phép cần thiết cho hoạt động kinh doanh. Vấn đề nằm ở chỗ phần lớn những thứ này được ký kết dưới tên công ty mẹ. Hợp đồng khách hàng và hợp đồng mua hàng thường chứa các điều khoản không cho phép chuyển quyền và nghĩa vụ nếu thiếu sự đồng ý của đối tác (điều khoản hạn chế chuyển nhượng, điều khoản thay đổi quyền kiểm soát), nên phát sinh công việc thu thập đồng ý chuyển giao từ từng đối tác giao dịch chủ chốt một. Về IP, cũng cần quyết định sớm là sẽ tiếp tục sử dụng thương hiệu chung mà công ty mẹ sở hữu, hay chuyển sang thương hiệu mới. Bí quyết tách phần tài chính được trình bày chi tiết tại bài thẩm định tài chính trong M&A tại Việt Nam.

Phân tách những thứ đang được chia sẻ như thế nào

Đối với các tài sản mà mảng kinh doanh mục tiêu đã chia sẻ với công ty mẹ — khu nhà xưởng dùng chung, hệ thống lõi chung, giấy phép chia sẻ trong tập đoàn, v.v. — cần lần lượt phán định từng cái xem có thể phân tách được về mặt vật lý và hợp đồng hay không. Với những thứ không thể phân tách, chỉ có hai lựa chọn: hoặc tiếp tục nhận cung ứng từ công ty mẹ trong một thời gian nhất định sau thương vụ (TSA, sẽ trình bày bên dưới), hoặc để bên mua tự xây dựng lại. Định nghĩa perimeter, nói cho cùng, chính là công việc phân loại giữa "những thứ cắt được gọn gàng" và "những thứ không cắt được mà phải kéo theo".

Xin lại giấy phép và license

Trong carve-out tại Việt Nam, điều dễ bị hiểu nhầm nhất chính là cách xử lý giấy phép. Trong asset deal, giấy phép không tự động chuyển giao cùng với mảng kinh doanh.

IRC/ERC và license cho ngành nghề kinh doanh có điều kiện

Khi nhà đầu tư nước ngoài mua lại một mảng kinh doanh, bên mua cần chuẩn bị Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC) và Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (ERC), đồng thời phải phản ánh các ngành nghề kinh doanh (business lines) của mảng kinh doanh mục tiêu vào các giấy chứng nhận này. Hơn nữa, nếu thuộc các ngành nghề kinh doanh có điều kiện (conditional business lines) như sản xuất, phân phối, logistics, thực phẩm, y tế, thì các license riêng đó (ví dụ: kiểm tra nhu cầu kinh tế đối với bán lẻ, các loại giấy phép kinh doanh) không đương nhiên được kế thừa kèm theo mảng kinh doanh, mà về nguyên tắc bên mua phải xin cấp mới lại với tư cách pháp nhân của mình. Việc xin lại giấy phép cần thời gian thẩm định, và nếu ấn định ngày hoàn tất (closing) mà không tính đến điều này, sẽ phát sinh một khoảng trống mà ngay sau khi mua, hoạt động kinh doanh không thể vận hành một cách hợp pháp. Thực tiễn xin giấy phép cho ngành nghề có điều kiện được đề cập tại bài giải thích về license ngành nghề kinh doanh có điều kiện tại Việt Nam.

Đăng ký lại quyền sử dụng đất (LURC)

Khi mảng kinh doanh mục tiêu đi kèm nhà máy hay kho bãi, cách xử lý Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (LURC, "sổ đỏ") trở thành một luận điểm trọng yếu. Tại Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu toàn dân, và doanh nghiệp chỉ nắm "quyền sử dụng" có thời hạn. Để chuyển giao đất và công trình trong một asset deal, cần đổi tên / đăng ký lại LURC, và phải kiểm tra trước số năm sử dụng còn lại, mục đích sử dụng, hạn chế chuyển nhượng, và việc có hay không thế chấp. Nếu là lô đất trong khu công nghiệp thì còn cần sự đồng ý của công ty quản lý khu về việc kế thừa hợp đồng cho thuê lại (sublease). Việc đăng ký lại là thủ tục đối với cơ quan đất đai địa phương nên tốn thời gian, và đây thường dễ trở thành nút thắt cổ chai của tiến độ. Về bức tranh tổng thể của chế độ đất đai, xin tham khảo bài giải thích về Luật Đất đai 2024 của Việt Nam.

Chuyển dịch người lao động — bức tường mang tên đồng ý cá nhân

Yếu tố quyết định thành bại của carve-out là việc chuyển dịch người lao động. Đây cũng là điểm mà các doanh nghiệp Nhật Bản dễ tính sai nhất.

Luật Lao động Việt Nam không có cơ chế TUPE

Cơ chế mà việc làm tự động được kế thừa cùng với việc chuyển nhượng kinh doanh — như TUPE của châu Âu — không tồn tại trong Luật Lao động Việt Nam. Trong asset deal, để đưa người lao động thuộc đối tượng từ bên bán sang pháp nhân của bên mua, về nguyên tắc phải thực hiện theo trình tự: lấy sự đồng ý của từng người lao động một, chấm dứt hợp đồng lao động cũ và ký kết hợp đồng lao động mới. Người lao động không đồng ý sẽ không chuyển dịch, mà ở lại với bên bán hoặc trở thành đối tượng của thủ tục thôi việc. Hoàn toàn có thể xảy ra tình huống nếu nhân sự chủ chốt không đồng ý chuyển dịch thì mảng kinh doanh đã mua không thể vận hành.

Thực tiễn chuyển dịch và bảo hiểm xã hội, trợ cấp thôi việc

Khi chuyển dịch, cần xử lý từng việc một theo Luật Lao động, như cách tính cộng dồn thâm niên, phép năm chưa nghỉ, kế thừa bảo hiểm xã hội (SI), thanh toán trợ cấp thôi việc cho thời gian làm việc trước khi có bảo hiểm thất nghiệp. Tại Việt Nam — nơi bảo vệ người lao động rất chặt chẽ — nếu để những điều này mập mờ thì sẽ thành rủi ro tranh chấp về sau. Các điểm cần lưu ý theo Luật Lao động được trình bày tại bài giải thích về Luật Lao động Việt Nam, còn rủi ro nhân sự nói chung sau thương vụ được đề cập chi tiết tại bài giải thích về PMI và rủi ro nhân sự sau M&A tại Việt Nam.

Standalone và TSA (hợp đồng dịch vụ chuyển tiếp)

Để vận hành độc lập mảng kinh doanh đã tách ra, không thể tránh khỏi việc standalone — thay thế những chức năng vốn phụ thuộc vào công ty mẹ bằng những chức năng của riêng mình. Việc này tốn thời gian nên cần một cơ chế bắc cầu.

Tách riêng dịch vụ chia sẻ, CNTT và tài chính

Cần rà soát các chức năng mà mảng kinh doanh mục tiêu đã phụ thuộc vào công ty mẹ — từ các dịch vụ chia sẻ như kế toán, nhân sự, mua sắm, CNTT, đến hệ thống lõi (ERP), tài khoản ngân hàng, con dấu công ty và cơ chế người đại diện theo pháp luật — rồi lập kế hoạch chuyển giao và tái xây dựng. Đặc biệt, việc tách riêng hệ thống CNTT đi kèm di chuyển dữ liệu và chuyển đổi quyền truy cập, nên thường nặng nề hơn dự kiến.

Thiết kế TSA (hợp đồng dịch vụ chuyển tiếp)

Vì việc tách riêng hoàn toàn mọi chức năng ngay tại ngày closing là không thực tế, nên người ta ký hợp đồng dịch vụ chuyển tiếp (TSA: Transitional Service Agreement) để tiếp tục nhận cung cấp dịch vụ từ bên bán (công ty mẹ) trong một thời gian nhất định. Trong TSA, cần quy định rõ phạm vi dịch vụ, mức chất lượng, mức phí, thời hạn (thường khoảng 6–12 tháng) và điều kiện chấm dứt. Nếu để thời hạn mập mờ thì sự phụ thuộc vào công ty mẹ kéo dài, làm chậm tiến trình tự chủ của bên mua. Ngược lại, nếu quá ngắn thì việc xây dựng standalone không kịp. Ngoài ra, chi phí còn đọng lại ở công ty mẹ (stranded cost) do bên nào gánh cũng được sắp xếp trong quá trình đàm phán giá và trong TSA.

Thuế và lịch trình tiêu chuẩn

VAT, chuyển giá và các điểm cần lưu ý về thuế

Trong asset deal, việc chuyển giao tài sản có thể bị đánh thuế giá trị gia tăng (VAT), nên cấu trúc gánh nặng thuế khác với chuyển nhượng cổ phần (chủ yếu là thuế thu nhập từ chuyển nhượng). Ngoài ra, vì giao dịch dịch vụ phát sinh giữa công ty mẹ và bên mua qua TSA, nên mức đối giá phải hợp lý xét trên góc độ chuyển giá (giá giao dịch độc lập). Khi có giao dịch nội bộ giữa công ty mẹ và công ty con xuyên biên giới, việc thiết kế sớm toàn bộ cấu trúc thuế là quan trọng.

Lịch trình tiêu chuẩn của carve-out

Carve-out có nhiều công đoạn hơn share deal, và vì việc xin lại giấy phép, đăng ký lại LURC, chuyển dịch người lao động, standalone chạy song song, nên thời gian dẫn (lead time) tổng thể dài ra. Mức ước lượng thời gian cần thiết theo từng giai đoạn tiêu chuẩn như sau.

Đối tượng tách ra có cấu thành khác nhau tùy thương vụ, nhưng mức độ nặng nề của công việc chuyển giao về cơ bản được phân bổ vào "giấy phép", "đất đai và tài sản hữu hình", "người lao động", "hợp đồng và IP", "tách riêng các chức năng chia sẻ".

Hỗ trợ carve-out của Solara & Co — xuyên suốt từ tách mảng đến tự chủ

Carve-out tại Việt Nam là một thương vụ nặng nề về mặt cấu trúc, nơi nhiều điểm khó chạy đồng thời song song: lựa chọn cấu trúc, định nghĩa perimeter, xin lại giấy phép, đăng ký lại LURC, chuyển dịch người lao động theo sự đồng ý cá nhân, thiết kế TSA, và standalone. Bỏ sót bất kỳ một điểm nào cũng tạo ra một khoảng trống khiến hoạt động kinh doanh dừng lại ngay tại thời điểm mua. Về cách tiến hành toàn bộ thương vụ, xin cùng tham khảo bài giải thích về toàn bộ quy trình M&A tại Việt Nam.

Solara & Co có cơ sở tại cả Nhật Bản và Việt Nam, hỗ trợ trên một đường liền mạch từ định nghĩa phạm vi tách, thẩm định pháp lý và tài chính, thiết kế chuyển giao giấy phép - đất đai - lao động, kế hoạch TSA và standalone, cho đến việc đưa hoạt động kinh doanh tự chủ sau closing. Chính vì là carve-out — mua "mảng kinh doanh" chứ không phải "công ty" — nên chìa khóa của thành công là không sai lầm trong thiết kế việc tách mảng ngay tại cửa vào. Chúng tôi xin đồng hành cùng bạn ngay từ bước đầu tiên: cùng nhau vạch ranh giới "tách ra cái gì, để lại cái gì".