Cấu trúc thuế xuyên biên giới trong M&A Việt Nam

Cấu trúc thuế được quyết định "trước khi mua", chứ không phải "sau khi mua"

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất từ các doanh nghiệp Nhật Bản đang cân nhắc mua lại doanh nghiệp Việt Nam là quan niệm "cứ giao thuế cho kế toán, sau khi đóng thương vụ (closing) là tối ưu được". Thế nhưng gánh nặng thuế trong M&A xuyên biên giới gần như đã được định đoạt ngay tại cửa vào của thương vụ — tức ở khâu thiết kế: ai (pháp nhân nào) đứng ra mua, đi qua quốc gia nào, và mua cổ phần hay mua tài sản. Việc tái cấu trúc phương án thâu tóm sau này đòi hỏi phải chuyển nhượng lại hoặc tái cơ cấu vốn một lần nữa, mà mỗi lần như vậy đều phát sinh sự kiện chịu thuế ở cả Việt Nam lẫn Nhật Bản, nên không dễ gì sửa chữa được sai lầm thiết kế ở cửa vào về sau.

Bài viết này lấy trục so sánh giữa việc công ty mẹ Nhật Bản nắm giữ trực tiếp và việc nắm giữ thông qua công ty trung gian (holding/SPV, ví dụ tại Singapore), để hệ thống hóa dưới góc nhìn thực tiễn những vấn đề đặc thù của Việt Nam: thuế chuyển nhượng vốn đối với phần vốn góp và cổ phần, phạm vi của thuế chuyển nhượng gián tiếp (offshore transfer), thuế đánh trên việc chuyển tiền cổ tức/lãi vay/tiền bản quyền (royalty), việc giảm thuế theo hiệp định tránh đánh thuế hai lần Nhật–Việt, trần lãi vay theo cơ chế chuyển giá (Nghị định 132), và tác động của Pillar Two (thuế tối thiểu toàn cầu 15%) cùng QDMTT. Đây là những vấn đề cần được xem xét gắn liền với thiết kế định giá và thu xếp vốn, liên hệ mật thiết với phần thảo luận trong Định giá trong M&A Việt Nam và Cấu trúc thu xếp vốn trong M&A Việt Nam.

Thuế chuyển nhượng vốn tại Việt Nam: thuế suất khác nhau giữa phần vốn góp và cổ phần

Điểm xuất phát để hiểu thuế trong M&A Việt Nam là: "phương thức đánh thuế trên lợi nhuận chuyển nhượng khác nhau về bản chất tùy theo loại hình pháp lý của công ty mục tiêu". Nếu áp theo cảm nhận của Nhật Bản, hiểu một cách đồng nhất là "lợi nhuận chuyển nhượng × thuế suất", thì sẽ lệch rất xa so với số thuế thực tế.

Chuyển nhượng phần vốn góp của LLC (công ty TNHH): 20% trên lợi nhuận ròng

Khi công ty mục tiêu là công ty trách nhiệm hữu hạn (LLC, loại hình pháp lý phổ biến nhất với vốn ngoại tại Việt Nam), lợi nhuận chuyển nhượng "phần vốn góp (capital contribution)" sẽ chịu thuế 20% trên lợi nhuận ròng (gain) — tức giá chuyển nhượng trừ đi nguyên giá mua và chi phí liên quan. Đối với bên bán là pháp nhân, đây thực chất là thuế đánh trên lợi nhuận chuyển nhượng, và hễ có lãi thì chắc chắn phát sinh nghĩa vụ thuế. Nếu chứng từ chứng minh nguyên giá mua (chứng từ góp vốn ban đầu, hồ sơ các lần biến động phần vốn góp trong quá khứ) không đầy đủ, cơ quan thuế có thể xác định nguyên giá gần như bằng không, dẫn đến rủi ro gần như toàn bộ giá chuyển nhượng bị coi là lãi; vì vậy việc truy vết nguyên giá ngay từ giai đoạn thẩm định (DD) là rất quan trọng.

Chuyển nhượng cổ phần của JSC (công ty cổ phần): 0,1% trên giá chuyển nhượng

Ngược lại, khi công ty mục tiêu là công ty cổ phần (JSC) và chuyển nhượng "cổ phần (shares)" của nó, thì bất kể có lãi hay không, 0,1% trên giá chuyển nhượng (tổng giá trị giao dịch) bị khấu trừ tại nguồn dưới hình thức "thuế khoán". Cách xử lý này tương tự như chuyển nhượng chứng khoán, với đặc điểm là vẫn bị đánh thuế ngay cả khi không có lãi hoặc chuyển nhượng dưới giá trị sổ sách. Kết quả là, dù cùng mua một hoạt động kinh doanh, chi phí thuế bên bán (mà cuối cùng sẽ phản ánh vào đàm phán giá) thay đổi đáng kể tùy theo công ty mục tiêu là LLC hay JSC, và tùy theo đó là chuyển nhượng phần vốn góp hay chuyển nhượng cổ phần. Cũng có những trường hợp cân nhắc chuyển đổi LLC thành JSC trước khi mua, hoặc ngược lại — đây là một điểm rẽ quan trọng trong việc lựa chọn cấu trúc.

Phạm vi của thuế chuyển nhượng gián tiếp (offshore transfer)

"Cứ mua bán cổ phần bên ngoài Việt Nam thì thuế Việt Nam không với tới được" — đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất. Dù công ty mẹ Nhật Bản đặt một công ty trung gian (holding) tại Singapore hay nơi khác, rồi chuyển nhượng cổ phần của công ty holding đó ở nước ngoài (offshore), thì nếu công ty holding đó về thực chất đang nắm giữ tài sản Việt Nam (công ty con tại Việt Nam), cơ quan thuế Việt Nam vẫn giữ lập trường rằng họ có quyền đánh thuế trên lợi nhuận phát sinh từ giao dịch chuyển nhượng đó. Đây chính là cái gọi là thuế chuyển nhượng gián tiếp (indirect transfer / offshore transfer).

Trên thực tế, đã hình thành cách vận hành theo đó công ty con tại Việt Nam có nghĩa vụ báo cáo biến động cổ đông ở nước ngoài cho cơ quan chức năng, và khi cần thì kê khai, nộp khoản thuế tương đương thuế chuyển nhượng vốn. Do đó, việc xây dựng cấu trúc dựa trên tiền đề "chỉ cần chèn một công ty holding trung gian là tự động tránh được thuế chuyển nhượng vốn của Việt Nam" là điều nguy hiểm. Công ty holding trung gian hữu ích cho các mục đích như áp dụng hiệp định thuế, tạo sự linh hoạt cho việc tái cơ cấu trong tương lai, hay tập hợp nhiều nhà đầu tư; nhưng cần hiểu rằng nó không phải là phép màu xóa bỏ bản thân thuế chuyển nhượng vốn có nguồn gốc Việt Nam.

Chuyển tiền cổ tức, lãi vay, tiền bản quyền và thuế nhà thầu nước ngoài (FCT)

Việc thu hồi dòng tiền (lợi nhuận) sau thâu tóm cũng là cốt lõi của thiết kế thuế. Mỗi lộ trình chuyển tiền có sự khác biệt về việc có chịu thuế hay không và về thuế suất.

Hồi hương cổ tức

Theo chế độ hiện hành của Việt Nam, cổ tức trả cho cổ đông là pháp nhân không bị đánh thuế khấu trừ cổ tức tại nguồn. Đây là một lợi thế lớn của Việt Nam. Tuy nhiên "thuế suất bằng không" và "thực sự chuyển được tiền về" là hai chuyện khác nhau: nguồn chia cổ tức chỉ giới hạn ở lợi nhuận giữ lại đã được kiểm toán, và chỉ được phân phối sau khi đã bù đắp lỗ của các năm trước cũng như trích lập các quỹ pháp định. Hơn nữa, việc chuyển tiền cho nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện qua tài khoản vốn đầu tư trực tiếp (DICA), với tiền đề là đã hoàn thành nghĩa vụ thuế. Khi không thể trông cậy vào cổ tức, lãi vay, tiền bản quyền hay phí quản lý (đề cập sau) trở thành lộ trình thu hồi tiền thay thế, nhưng những khoản này lại kéo theo các loại thuế khác.

Lãi vay, tiền bản quyền và thuế nhà thầu nước ngoài (FCT)

Lãi vay, tiền bản quyền (royalty) và đối giá dịch vụ mà công ty con tại Việt Nam trả cho công ty liên kết ở nước ngoài sẽ chịu thuế nhà thầu nước ngoài (FCT: Foreign Contractor Tax). FCT cấu thành từ phần tương đương thuế thu nhập doanh nghiệp và phần tương đương thuế giá trị gia tăng, và thuế suất thực tế khác nhau tùy loại giao dịch (lãi vay và tiền bản quyền chịu khấu trừ tại nguồn theo một tỷ lệ nhất định). Phương án bơm vốn thâu tóm vào bằng khoản vay nội bộ (parent-subsidiary loan) rồi thu hồi qua lãi vay — dù trông như tránh được thuế cổ tức và tiết kiệm thuế nhờ ghi nhận chi phí được trừ — vẫn bị ràng buộc bởi cả FCT lẫn quy định chuyển giá và trần lãi vay (đề cập sau). Không thể chỉ trông cậy vào một lộ trình chuyển tiền duy nhất; cần có tầm nhìn tối ưu tổng thể bằng cách kết hợp cổ tức, lãi vay, tiền bản quyền và phí.

Giảm thuế theo hiệp định thuế Nhật–Việt và yêu cầu về thực chất (substance)

Nhật Bản và Việt Nam đã ký kết hiệp định tránh đánh thuế hai lần (DTA), và đối với FCT (thuế khấu trừ tại nguồn) trên lãi vay, tiền bản quyền v.v., trong một số trường hợp có thể được áp dụng thuế suất ưu đãi theo hiệp định. Một trong những động cơ sử dụng công ty holding trung gian đi qua Singapore và các nơi khác cũng nằm ở việc giảm thuế khấu trừ tại nguồn thông qua mạng lưới hiệp định mà mỗi nước ký kết.

Tuy nhiên, để hưởng ưu đãi của hiệp định, cần đáp ứng yêu cầu về người thụ hưởng (beneficial owner) và yêu cầu về thực chất. Nếu công ty holding trung gian mang tính trung chuyển (kiểu công ty bình phong) thiếu thực chất kinh tế như nhân sự, văn phòng, chức năng ra quyết định, thì có rủi ro bị bác bỏ ưu đãi hiệp định hoặc bị áp dụng quy định chống tránh thuế chung (GAAR). Dưới làn sóng ứng phó BEPS (xói mòn cơ sở thuế và dịch chuyển lợi nhuận) gần đây, cơ quan chức năng Việt Nam cũng đang siết chặt cái nhìn đối với các cấu trúc tiết kiệm thuế thiếu thực chất, và đã đến thời mà "công ty holding chỉ có cái vỏ" không thể hưởng lợi ích hiệp định một cách ổn định. Về sự nhất quán với quy định đầu tư, vui lòng tham khảo thêm Quy định đầu tư nước ngoài tại Việt Nam.

Cơ chế chuyển giá và trần ghi nhận chi phí lãi vay được trừ theo Nghị định 132

Giao dịch giữa các bên liên kết (lãi vay nội bộ, tiền bản quyền, đối giá dịch vụ, giá giao dịch sản phẩm/nguyên liệu) thuộc đối tượng của cơ chế chuyển giá. Theo Nghị định 132/2020, Việt Nam yêu cầu lập hồ sơ chứng minh giao dịch giữa các bên liên kết tuân theo giá thị trường độc lập (arm's length), và doanh nghiệp thuộc đối tượng có nghĩa vụ chuẩn bị Hồ sơ địa phương (Local File), Hồ sơ toàn cầu (Master File) và Báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR).

Điều đặc biệt quan trọng trong mối liên hệ với cấu trúc thâu tóm là trần ghi nhận chi phí lãi vay thuần được trừ mà Nghị định 132 quy định. Chi phí lãi vay thuần được trừ của doanh nghiệp có bên liên kết về nguyên tắc bị giới hạn ở mức 30% EBITDA (lợi nhuận trước lãi vay, thuế và khấu hao), và phần vượt quá không được tính vào chi phí được trừ trong kỳ (có cơ chế chuyển tiếp nhất định). Nói cách khác, phương án thiết kế kiểu "vốn mỏng" (thin capitalization) — bơm vốn thâu tóm vào bằng khoản vay nội bộ quá lớn để nén thu nhập chịu thuế bằng lãi vay — sẽ không đạt được hiệu quả tiết kiệm thuế như dự định do quy định trần này. Tỷ lệ giữa vốn (góp vốn) và nợ (khoản vay) cần được thiết kế có tính đến trần này; chi tiết được giải thích tại Cơ chế chuyển giá tại Việt Nam.

Tác động của Pillar Two (thuế tối thiểu toàn cầu 15%) và QDMTT

Một yếu tố không thể bỏ qua trong thiết kế cấu trúc gần đây là Pillar Two của OECD/BEPS 2.0 — thuế tối thiểu toàn cầu 15% áp dụng cho các tập đoàn đa quốc gia. Việt Nam đã áp dụng QDMTT (thuế tối thiểu nội địa đạt chuẩn: Qualified Domestic Minimum Top-up Tax) từ năm 2024, theo đó đối với các tập đoàn đa quốc gia có quy mô từ một ngưỡng nhất định (doanh thu hợp nhất từ mức chuẩn trở lên), nếu thuế suất thực tế tại Việt Nam thấp hơn 15%, phần chênh lệch sẽ bị đánh thuế bổ sung (top-up) ngay trong nước Việt Nam.

Điều này có nghĩa là, các ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp (miễn giảm thuế suất, kỳ miễn thuế — tax holiday) mà Việt Nam dành để thu hút doanh nghiệp, lợi ích kinh tế của chúng về thực chất bị triệt tiêu cho tới ngưỡng sàn thuế suất thực tế 15%. Với những thương vụ đã xây dựng mô hình thu hồi vốn dựa trên tiền đề ưu đãi thuế, cần tính toán lại trên cơ sở thuế suất thực tế sau khi áp dụng Pillar Two. Sự tương tác giữa thiết kế ưu đãi và thuế tối thiểu được trình bày chi tiết tại Ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam, nhưng điều quan trọng là phải tính trước vào mô hình tiền-thâu-tóm tác động của công ty mục tiêu sau thâu tóm đối với phép tính thuế tối thiểu toàn cầu của cả tập đoàn. Phương án thiết kế đi qua công ty holding trung gian thuế suất thấp để nén gánh nặng thuế, dưới Pillar Two cũng sẽ bị thuế tối thiểu "hút" lại, có xu hướng làm giảm lợi ích tiết kiệm thuế.

So sánh thuế theo từng cấu trúc

Đến đây, chúng tôi so sánh xuyên suốt các vấn đề trên qua ba cấu trúc thâu tóm tiêu biểu — nắm giữ trực tiếp bởi công ty mẹ Nhật Bản, đi qua công ty holding trung gian (ví dụ Singapore), và mua tài sản.

Nắm giữ trực tiếp đơn giản và rủi ro thực chất nhỏ, nhưng đổi lại thiếu linh hoạt cho việc tiếp nhận nhà đầu tư bổ sung hay tái cơ cấu trong tương lai. Công ty holding trung gian vượt trội về tính linh hoạt và tận dụng hiệp định, nhưng do thuế chuyển nhượng gián tiếp, yêu cầu thực chất và Pillar Two, ngày càng khó biện minh nếu chỉ vì mục đích "tiết kiệm thuế". Mua tài sản kèm việc tách bóc hoạt động kinh doanh có lợi điểm là chặn được nợ ngoài sổ sách và đạt được step-up, nhưng gánh nặng của giấy phép và thủ tục chuyển dịch lại là trở ngại.

Khác biệt thuế giữa thương vụ cổ phần và thương vụ tài sản, và step-up

Cuối cùng, hãy nắm vững khác biệt bản chất về mặt thuế giữa thương vụ cổ phần (phần vốn góp) và thương vụ tài sản.

Thương vụ cổ phần (phần vốn góp) kế thừa nguyên cái "vỏ" công ty, nên giá trị sổ sách về mặt thuế của công ty mục tiêu (nguyên giá mua tài sản) được kế thừa, và không thể nâng giá trị (step-up: nâng giá trị ghi nhận tài sản) bằng phần chênh lệch giữa giá mua và giá trị sổ sách. Do phần tương đương lợi thế thương mại (goodwill) không thể khấu hao về mặt thuế, đây là cấu trúc khó đóng góp vào việc nén thu nhập chịu thuế của bên mua trong tương lai. Mặt khác, do về nguyên tắc kế thừa toàn bộ cả các rủi ro thuế ngoài sổ sách (sai sót kê khai các năm trước, bị bác bỏ chuyển giá, FCT chưa nộp), nên cần soát xét kỹ vị thế thuế trong quá khứ bằng thẩm định thuế (tax DD) và khoanh vùng rủi ro bằng các điều khoản cam đoan, bảo đảm và bồi thường. Việc xử lý ở khía cạnh hợp đồng được giải thích tại SPA trong M&A Việt Nam (hợp đồng chuyển nhượng cổ phần).

Thương vụ tài sản cho phép bên mua ghi nhận tài sản đã mua theo nguyên giá mua nên có thể step-up, và nén thu nhập chịu thuế trong tương lai thông qua khấu hao tài sản mục tiêu. Lợi điểm chặn được nợ ngoài sổ sách cũng rất lớn, nhưng đổi lại phát sinh chi phí giao dịch như xin lại giấy phép/hợp đồng, đăng ký chuyển dịch theo từng tài sản, VAT, thuế trước bạ và phí đăng ký, đồng thời phía bên bán cũng phát sinh thuế chuyển nhượng tài sản. Bên nào có lợi hơn được quyết định bằng việc so sánh độ lớn của rủi ro thuế của công ty mục tiêu, khả năng chuyển dịch giấy phép, và giá trị hiện tại của khoản tiết kiệm thuế thu được từ step-up; đây là vấn đề cần phán đoán sớm trong tổng thể thiết kế thương vụ (Toàn bộ quy trình M&A Việt Nam).

Hỗ trợ cấu trúc hóa thuế của Solara & Co

Thuế trong M&A Việt Nam — với nhiều vấn đề như thuế chuyển nhượng vốn, chuyển nhượng gián tiếp, thuế chuyển tiền, hiệp định thuế, chuyển giá và thuế tối thiểu toàn cầu — gần như được chốt lại ngay ở khâu thiết kế tại cửa vào của thương vụ. Lựa chọn nắm giữ trực tiếp hay qua công ty holding trung gian, thương vụ cổ phần hay thương vụ tài sản — lựa chọn đó đồng thời chi phối không chỉ gánh nặng thuế mà còn cả độ khó của việc phê duyệt theo quy định, tính linh hoạt của tái cơ cấu, và mức độ dễ dàng thu hồi tiền sau thâu tóm.

Solara & Co tận dụng mạng lưới chuyên gia thuế và pháp lý của cả Nhật Bản lẫn Việt Nam để thiết kế cấu trúc thâu tóm gắn liền với định giá, thu xếp vốn và tuân thủ quy định. Từ thiết kế thực chất mà "công ty holding chỉ có vỏ" không còn dùng được trong thời đại Pillar Two, đánh giá rủi ro hướng tới thuế chuyển nhượng gián tiếp, cho đến cấu trúc vốn–nợ có tính đến chuyển giá và trần lãi vay — chúng tôi hỗ trợ nhất quán như một nước đi trước khi mua. Hãy bắt đầu trao đổi với chúng tôi từ bước rà soát rủi ro thuế của cấu trúc dự kiến.