Hợp đồng và giải quyết tranh chấp tại Việt Nam: thực tiễn trọng tài VIAC và tố tụng

Hợp đồng và giải quyết tranh chấp tại Việt Nam được quyết định bởi "thiết kế từ trước"

Khi giao dịch, M&A và liên doanh tại Việt Nam ngày càng mở rộng, việc chuẩn bị ứng phó ra sao với tranh chấp hợp đồng đã trở thành một bài toán quản trị quan trọng đối với doanh nghiệp Nhật Bản. Hệ thống pháp luật Việt Nam đã được hoàn thiện nhanh chóng trong những năm gần đây, nhưng cách vận hành xét xử và việc thi hành bản án có những thực tiễn khác với Nhật Bản, nên kiểu "có chuyện rồi mới tính" thường là đã muộn. Thành bại của việc giải quyết tranh chấp phụ thuộc rất lớn vào việc đã thiết kế luật áp dụng và điều khoản giải quyết tranh chấp ra sao ngay từ giai đoạn ký hợp đồng.

Bài viết này hệ thống các vấn đề mà doanh nghiệp Nhật Bản cần nắm vững, từ cơ sở của pháp chế hợp đồng Việt Nam, đặc điểm của bốn phương thức giải quyết tranh chấp (thương lượng, hòa giải, trọng tài, tố tụng), đặc biệt là thực tiễn trọng tài VIAC vốn đang là dòng chính trong giao dịch quốc tế, cho đến góc nhìn về thi hành phán quyết trọng tài và bản án nước ngoài.

Cơ sở của pháp chế hợp đồng Việt Nam

Hợp đồng tại Việt Nam được hình thành trên cơ sở luật chung là Bộ luật Dân sự 2015 (Civil Code 2015) và Luật Thương mại 2005 (Commercial Law 2005) điều chỉnh hành vi thương mại. Theo nguyên tắc tự do hợp đồng, các bên có thể tự do quyết định ở mức độ tương đối về luật áp dụng, điều kiện hợp đồng và phương thức giải quyết tranh chấp, nhưng các điều khoản trái với quy phạm bắt buộc (lao động, đất đai, cạnh tranh, bảo vệ người tiêu dùng, v.v.) sẽ vô hiệu.

Lựa chọn luật áp dụng và giới hạn của nó

Trong giao dịch thương mại quốc tế, các bên được phép chọn luật nước ngoài làm luật áp dụng. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đối với các vấn đề liên quan đến bất động sản (bao gồm quyền sử dụng đất) tọa lạc trong lãnh thổ Việt Nam, hoặc những phần liên quan đến trật tự công cộng, đạo đức xã hội và quy phạm bắt buộc của Việt Nam, thì dù có chọn luật nước ngoài, luật Việt Nam vẫn được ưu tiên áp dụng. Điều khoản luật áp dụng nên được thiết kế thành một bộ cùng với điều khoản về địa điểm giải quyết tranh chấp và ngôn ngữ.

Thực tiễn về văn bản hợp đồng và ngôn ngữ

Theo luật Việt Nam, nhiều hợp đồng có thể hình thành cả bằng lời nói, nhưng các giao dịch về bất động sản, một số bảo lãnh nhất định, hay giao dịch cần đăng ký thì văn bản là điều kiện bắt buộc. Trên thực tiễn, việc lập hợp đồng song ngữ tiếng Việt và ngoại ngữ (tiếng Nhật, tiếng Anh) và ghi rõ ngôn ngữ nào được ưu tiên khi phát sinh mâu thuẫn sẽ giúp phòng ngừa các tranh chấp về giải thích hợp đồng về sau.

Bốn phương thức giải quyết tranh chấp

Các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại tại Việt Nam có thể sắp xếp thành bốn loại lớn: thương lượng, hòa giải, trọng tài và tố tụng. Tùy vào vụ việc mà lựa chọn dựa trên sự cân bằng giữa chi phí, tốc độ, tính chuyên môn, hiệu lực thi hành và bảo mật.

Thương lượng và hòa giải (ADR)

Thương lượng giữa các bên là phương thức có chi phí thấp nhất và dễ duy trì quan hệ nhất. Khi việc này không đạt được thỏa thuận, có hòa giải thương mại với người hòa giải thứ ba làm trung gian dàn xếp (Nghị định 22/2017/NĐ-CP đã thể chế hóa hòa giải thương mại). Hòa giải có ưu điểm về tính linh hoạt và bảo mật, nhưng cần hiểu rằng để thỏa thuận hòa giải đã đạt được có hiệu lực cưỡng chế thi hành thì cần phải có thủ tục công nhận riêng của tòa án.

Trọng tài

Trọng tài là chế độ trong đó tổ chức trọng tài và trọng tài viên do các bên lựa chọn đưa ra phán quyết chung thẩm (phán quyết trọng tài) thông qua thủ tục không công khai. Xét về tính chuyên môn, bảo mật và hiệu lực thi hành quốc tế, trọng tài đang là dòng chính của giao dịch thương mại quốc tế. Tại Việt Nam, Luật Trọng tài Thương mại 2010 (Law on Commercial Arbitration 2010) là luật căn cứ, và VIAC được đề cập dưới đây là tổ chức tiêu biểu.

Tố tụng

Tố tụng tại Tòa án nhân dân có sức mạnh cưỡng chế mang tính công quyền, nhưng thủ tục lại công khai, ngôn ngữ là tiếng Việt, việc xét xử mất thời gian, và đối với doanh nghiệp nước ngoài đôi khi vẫn còn lo ngại về tính dự đoán được. Đây là lựa chọn cho các giao dịch giá trị nhỏ, giao dịch trong nước, hoặc khi đối phương không có thỏa thuận trọng tài.

Thực tiễn trọng tài VIAC

Khi thiết kế phương thức giải quyết tranh chấp với đối tác Việt Nam trong giao dịch thương mại quốc tế, lựa chọn hàng đầu trên thực tiễn là Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC: Vietnam International Arbitration Centre).

Lý do VIAC được lựa chọn

VIAC là tổ chức trọng tài thương mại lớn nhất Việt Nam, nổi bật cả về số lượng vụ việc xử lý lẫn tính quốc tế. Thủ tục có thể tiến hành bằng ngôn ngữ do các bên thỏa thuận như tiếng Việt, tiếng Anh, và trọng tài viên cũng có thể được chọn từ cả trong và ngoài nước. Việc đặt địa điểm trọng tài trong lãnh thổ Việt Nam có ưu điểm là khi thi hành (đề cập dưới đây), phán quyết được coi là phán quyết trọng tài trong nước, khiến rào cản thi hành thấp hơn so với phán quyết trọng tài nước ngoài. Ngay cả trong SPA (hợp đồng chuyển nhượng cổ phần) của M&A, điều khoản trọng tài VIAC cũng là một trong những lựa chọn tiêu chuẩn. Chi tiết xin tham khảo thêm phần giải thích về SPA trong M&A Việt Nam.

Thiết kế điều khoản trọng tài

Tính hiệu quả của trọng tài được quyết định bởi chất lượng của điều khoản trọng tài trong hợp đồng. Điều quan trọng là xác định rõ tổ chức trọng tài (VIAC, v.v.), địa điểm trọng tài, ngôn ngữ trọng tài, số lượng trọng tài viên (1 người hay 3 người), quy tắc tố tụng áp dụng và luật nội dung áp dụng. Nếu điều khoản mơ hồ, chính tính hiệu lực của thỏa thuận trọng tài sẽ bị tranh cãi, làm lãng phí thời gian ngay từ cửa ngõ. Trong M&A hay liên doanh, việc đưa điều khoản giải quyết tranh chấp vào hợp đồng và điều lệ ngay từ giai đoạn thành lập chính là điểm khởi đầu cho việc quản lý rủi ro xuyên suốt toàn bộ quy trình M&A Việt Nam.

Rủi ro hủy phán quyết trọng tài

Phán quyết trọng tài là chung thẩm, nhưng cần lưu ý rằng đã từng có một số vụ việc nhất định trong đó tòa án Việt Nam hủy phán quyết với lý do vi phạm trật tự công cộng, đạo đức xã hội hoặc vi phạm thủ tục. Những năm gần đây, theo hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, việc vận hành hủy phán quyết đã trở nên hạn chế, nhưng việc tuân thủ cẩn thận tính đúng đắn của thủ tục (due process) và bảo đảm sự nhất quán với quy phạm bắt buộc của Việt Nam là điều quan trọng trên thực tiễn để bảo vệ phán quyết.

Thi hành phán quyết trọng tài và bản án

Giải quyết tranh chấp không chỉ là "thắng" mà phải đến khi "thu hồi được" mới là phần thực sự. Việc hiểu chế độ ở giai đoạn thi hành là không thể thiếu.

Công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài

Việt Nam đã gia nhập Công ước New York (Công ước về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài) vào năm 1995, nên các phán quyết trọng tài nước ngoài được tuyên tại Singapore, Hồng Kông, Nhật Bản, v.v. có thể được thi hành sau khi qua thủ tục công nhận của tòa án Việt Nam. Tuy nhiên, vì đã từng có vụ việc bị từ chối công nhận với lý do thuộc các căn cứ từ chối như vi phạm trật tự công cộng, đạo đức xã hội, nên việc thiết kế địa điểm trọng tài và luật áp dụng có tính đến cả khả năng thi hành là điều quan trọng. Nhìn chung, trọng tài VIAC trong nước Việt Nam được cho là thi hành thuận lợi hơn so với phán quyết trọng tài nước ngoài.

Thi hành bản án nước ngoài

Bản án của tòa án nước ngoài có thể được công nhận và thi hành khi có nguyên tắc có đi có lại hoặc điều ước song phương, nhưng hiện tại giữa Việt Nam và Nhật Bản chưa có điều ước trực tiếp bảo đảm việc thi hành lẫn nhau đối với bản án. Vì vậy, trong các giao dịch mà tài sản của đối phương ở tại Việt Nam, khả năng thu hồi bằng bản án nước ngoài là không chắc chắn, và ở điểm này trọng tài (đặc biệt là trọng tài VIAC) cũng được cho là chiếm ưu thế trên thực tiễn.

Những điểm cốt yếu trong phòng ngừa tranh chấp theo từng loại hợp đồng

Mầm mống tranh chấp khác nhau tùy theo từng loại hợp đồng. Đối với các hợp đồng chính mà doanh nghiệp Nhật Bản thường liên quan, bài viết hệ thống những điểm cần nắm vững ngay từ giai đoạn thiết kế.

Hợp đồng mua bán, đại lý, phân phối

Trong hợp đồng mua bán hàng hóa, hay hợp đồng đại lý, phân phối đảm nhận việc bán hàng trên thị trường Việt Nam, việc quy định cụ thể tiêu chuẩn chất lượng, điều kiện nghiệm thu, điều kiện thanh toán và căn cứ chấm dứt sẽ giúp phòng ngừa tranh chấp về sau. Đặc biệt hợp đồng đại lý, phân phối dễ phát sinh tranh chấp xoay quanh việc bồi thường khi chấm dứt hợp đồng và xử lý hàng tồn kho, nên nếu bắt đầu quan hệ mà để điều khoản chấm dứt còn mơ hồ thì sẽ trở thành gánh nặng trong tình huống rút lui hay chuyển đổi. Cách an toàn là vừa hướng luật áp dụng và giải quyết tranh chấp về trọng tài VIAC, vừa quy định rõ bằng văn bản các quy tắc về chấm dứt và bồi thường.

Hợp đồng liên doanh, thỏa thuận cổ đông

Trong liên doanh, các nội dung như tỷ lệ góp vốn, quyền điều hành, chính sách phân chia lợi tức, giải quyết bế tắc (deadlock), hạn chế chuyển nhượng phần vốn góp, và cấm cạnh tranh được đưa vào thỏa thuận cổ đông và điều lệ. Nếu không thiết kế trước cách thức giải quyết khi có bất đồng quan điểm (phạm vi quyền phủ quyết, yêu cầu mua lại, bán cho bên thứ ba), thì khi quan hệ xấu đi công ty sẽ rơi vào tình trạng tê liệt. Điều quan trọng là điều khoản giải quyết tranh chấp phải nhất quán giữa thỏa thuận cổ đông và điều lệ, không để phát sinh mâu thuẫn. Điều này không thể tách rời với chính việc thiết kế loại hình công ty và quản trị.

Hợp đồng sở hữu trí tuệ, li-xăng

Trong hợp đồng li-xăng về chuyển giao công nghệ, nhãn hiệu, bí quyết (know-how), cần làm rõ phạm vi cấp phép, đối giá (tiền bản quyền), bảo mật, và quan hệ quyền sau khi chấm dứt hợp đồng. Tại Việt Nam, vì việc chứng minh hành vi xâm phạm quyền và thực tiễn áp dụng biện pháp đình chỉ còn có rào cản, nên việc vừa giăng tuyến phòng ngừa bằng hợp đồng vừa kết hợp đăng ký quyền là hữu hiệu. Về bảo hộ sở hữu trí tuệ nói chung, xin tham khảo thêm phần bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Hợp đồng lao động, ủy thác dịch vụ

Tranh chấp liên quan đến lao động có số lượng nhiều, và việc xử lý sa thải, làm thêm giờ, bảo hiểm xã hội thường trở thành điểm tranh cãi. Việc soạn hợp đồng lao động và nội quy lao động theo đúng các quy định bắt buộc của luật lao động, và tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện thủ tục về kỷ luật, sa thải sẽ giúp phòng ngừa lập luận sa thải trái pháp luật. Ngay cả khi mang hình thức ủy thác công việc (hợp đồng dịch vụ), nếu thực chất được phán định là quan hệ lao động có yếu tố chỉ huy điều hành thì luật lao động vẫn được áp dụng, nên cần thiết kế dựa trên thực chất chứ không phải tên gọi của hợp đồng. Nếu nắm vững các vấn đề lao động một cách đồng bộ với luật lao động Việt Nam thì có thể loại bỏ sớm mầm mống tranh chấp.

Bảng so sánh các phương thức giải quyết tranh chấp

Sắp xếp các phương thức giải quyết tranh chấp chính theo chi phí, tốc độ, bảo mật, hiệu lực thi hành và tình huống phù hợp thì như sau.

Những điểm thực tiễn doanh nghiệp Nhật Bản cần nắm vững

Thứ nhất, giải quyết tranh chấp là "bài toán thiết kế" ở giai đoạn ký hợp đồng. Việc trang bị tiêu chuẩn cho mọi hợp đồng quan trọng (mua bán, đại lý, liên doanh, SPA, li-xăng) một điều khoản quy định rõ luật áp dụng, tổ chức giải quyết tranh chấp, địa điểm trọng tài và ngôn ngữ chính là biện pháp phòng ngừa lớn nhất. Thứ hai, cần tính ngược đến tận khả năng thi hành. Vì giữa Nhật Bản và Việt Nam không có điều ước thi hành bản án lẫn nhau, nên để chắc chắn thu hồi được thì trọng tài được Công ước New York hậu thuẫn, đặc biệt là trọng tài VIAC vốn thi hành trong nước thuận lợi, là lựa chọn mạnh. Thứ ba, hãy loại bỏ mầm mống tranh chấp ngay ở giai đoạn quản lý hợp đồng và bảo toàn chứng từ. Điều quan trọng là sắp xếp sẵn ngôn ngữ ưu tiên của hợp đồng song ngữ, thẩm quyền ký kết, và việc quản lý con dấu công ty, để xử lý trước khi mọi việc trở thành điểm tranh cãi.

Hợp đồng và giải quyết tranh chấp tại Việt Nam được phân định thành bại không chỉ bởi việc "biết" chế độ, mà bởi việc đã "thiết kế sẵn" hay chưa ngay từ giai đoạn ký hợp đồng. Solara & Co hỗ trợ nhất quán bằng một đội ngũ am hiểu thực tiễn pháp lý của cả Nhật Bản và Việt Nam, từ thiết kế hợp đồng cho giao dịch, liên doanh, M&A, đến tối ưu hóa điều khoản giải quyết tranh chấp, ứng phó thực tiễn trọng tài VIAC và hòa giải, cũng như xem xét khả năng thi hành. Không phải sau khi tranh chấp xảy ra, mà ngay từ thời điểm ký hợp đồng, chúng tôi đề xuất thiết kế giảm thiểu rủi ro cho quý công ty.