Việt Nam – cường quốc xuất khẩu nông sản và cơ hội mang tên thị trường Nhật Bản
Việt Nam là một trong những cường quốc xuất khẩu nông sản – thực phẩm hàng đầu thế giới. Với gạo, cà phê, thủy sản, trái cây, hạt điều và nhiều mặt hàng khác, Việt Nam có vị thế vững chắc trên thị trường toàn cầu; dựa trên khí hậu ấm áp, nguồn nước dồi dào và lực lượng lao động cần cù, đất nước này đã xây dựng được năng lực cung ứng xuyên suốt từ sản xuất, chế biến đến xuất khẩu. Đối với Nhật Bản, Việt Nam là một đối tác, một nguồn cung hấp dẫn vừa gần về địa lý vừa ổn định về năng lực cung ứng.
Tuy nhiên, xuất khẩu thực phẩm sang thị trường Nhật Bản lại có những rào cản cao đặc thù về chất lượng, tiêu chuẩn và quy định. Bài viết này hệ thống hóa, từ góc nhìn thực tiễn của doanh nghiệp Nhật Bản, toàn cảnh xuất khẩu nông sản – thực phẩm của Việt Nam, thực tiễn xuất khẩu sang Nhật, chất lượng và tiêu chuẩn, các quy định nhập khẩu của Nhật, chuỗi lạnh và logistics, chuỗi giá trị và luồng thương mại, chứng nhận, rủi ro, cho đến các hình thức thâm nhập – hợp tác. Nếu đọc cùng với bài Chuỗi cung ứng Việt Nam và chiến lược China Plus One, bạn sẽ nắm bắt rõ hơn ý nghĩa chiến lược của việc thu mua tại Việt Nam.
Tổng quan các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam
Xuất khẩu nông sản – thực phẩm của Việt Nam không phụ thuộc vào một mặt hàng duy nhất mà được cấu thành từ nhiều trụ cột. Hãy điểm qua các mặt hàng tiêu biểu.
- Gạo: Sản lượng xuất khẩu thuộc hàng đầu thế giới, cung ứng chủ yếu cho thị trường châu Á – châu Phi. Gần đây, xu hướng chuyển dịch sang gạo chất lượng cao, gạo thương hiệu đang được đẩy mạnh.
- Cà phê: Quốc gia sản xuất và xuất khẩu hàng đầu thế giới, chủ yếu là giống Robusta. Việc mở rộng sang các sản phẩm cà phê hòa tan, sản phẩm có mức độ chế biến cao cũng đang tiến triển.
- Thủy sản: Nuôi trồng và chế biến tôm, cá tra (cá da trơn) phát triển mạnh, là một trong những mặt hàng xuất khẩu chủ lực sang Nhật Bản.
- Trái cây: Xoài, thanh long, vải, chuối... Quản lý độ tươi và đáp ứng kiểm dịch là chìa khóa của xuất khẩu.
- Hạt điều, hồ tiêu...: Có những mặt hàng dẫn đầu thị trường thế giới về xuất khẩu chế biến.
Quy mô các mặt hàng chủ lực được minh họa dưới dạng sơ đồ khái niệm. Hình dung tổng quát là gạo, cà phê, thủy sản tạo thành các trụ cột lớn, tiếp đến là trái cây và các loại hạt.
Thực tiễn xuất khẩu sang thị trường Nhật Bản — điểm khác biệt là gì
Thị trường Nhật Bản là thị trường có yêu cầu khắt khe vào hàng đầu thế giới về chất lượng, an toàn và ghi nhãn. Không chỉ giá cả, mà sự ổn định về chất lượng, sự phù hợp tiêu chuẩn và khả năng truy xuất nguồn gốc là tiền đề của giao dịch. Khi xuất khẩu từ Việt Nam sang Nhật, phần lớn vướng mắc trong thực tế không nằm ở khâu sản xuất, mà phát sinh ở công đoạn "điều chỉnh hệ thống cung ứng cho khớp với mức yêu cầu của Nhật Bản".
Cụ thể, đó là sự phù hợp với tiêu chuẩn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, hệ thống quản lý vệ sinh, sự đồng đều về chất lượng theo từng lô, sự ổn định về thời hạn giao hàng và sản lượng cung ứng, cùng với ghi nhãn và chứng từ phù hợp. Những điều này không phải vượt qua một lần là xong, mà cần được duy trì và cải tiến liên tục. Các nhà nhập khẩu, công ty thương mại Nhật Bản tìm kiếm những nhà cung ứng có "hệ thống có thể duy trì" này, và đó chính là dư địa để doanh nghiệp Nhật Bản tham gia.
Về phía cầu, mối quan tâm của Nhật Bản đối với thực phẩm có nguồn gốc Việt Nam vẫn vững vàng, trên nền tảng đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao chất lượng. Đà tăng trưởng xuất khẩu sang Nhật được minh họa dưới dạng sơ đồ khái niệm.
Chất lượng và tiêu chuẩn — Dư lượng thuốc BVTV, HACCP, GAP, truy xuất nguồn gốc
Chất lượng và tiêu chuẩn được đặt ra ở thị trường Nhật Bản có thể quy về bốn trục sau.
Tiêu chuẩn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật
Nhật Bản quy định tiêu chuẩn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (chế độ Danh mục dương tính – Positive List) cho từng loại thực phẩm; nông sản vượt ngưỡng tiêu chuẩn sẽ không được phép lưu thông. Phía xuất khẩu cần thiết lập hệ thống quản lý thuốc BVTV sử dụng, ghi chép nhật ký canh tác và kiểm tra trước khi xuất hàng.
HACCP (quản lý vệ sinh)
Trong chế biến và thủy sản, việc vận hành hệ thống quản lý vệ sinh dựa trên phân tích mối nguy (HACCP) là tiền đề. Hệ thống xác định các mối nguy theo từng công đoạn và giám sát liên tục các điểm kiểm soát chính là nền tảng tạo niềm tin từ nhà nhập khẩu Nhật Bản.
GAP (Quy phạm thực hành nông nghiệp tốt)
GAP (Quy phạm thực hành nông nghiệp tốt) – quản lý an toàn, môi trường và lao động ở khâu canh tác – là khuôn khổ thể hiện độ tin cậy của vùng sản xuất. Các chứng nhận quốc tế như GLOBALG.A.P. được đánh giá cao trong giao dịch với người mua Nhật Bản.
Truy xuất nguồn gốc
Truy xuất nguồn gốc – khả năng lần ngược về tận thửa ruộng, lô hàng nào – giúp tìm ra nguyên nhân và thu hồi khi xảy ra sự cố, là nền tảng bảo vệ thương hiệu và an toàn. Việc số hóa hồ sơ ghi chép quyết định năng lực cạnh tranh của vùng sản xuất.
Nắm vững các quy định nhập khẩu của Nhật Bản
Khi nhập khẩu thực phẩm vào Nhật Bản, nhiều quy định pháp luật đan xen nhiều tầng. Dưới đây hệ thống hóa những điểm nhất thiết phải kiểm tra trong thực tế.
Quy định / thủ tục | Cơ quan / khuôn khổ chủ quản | Điểm mấu chốt trong thực tiễn |
|---|---|---|
Luật Vệ sinh thực phẩm | Bộ Y tế, Lao động và Phúc lợi · Trạm kiểm dịch | Phải khai báo nhập khẩu. Tiền đề là phù hợp tiêu chuẩn về dư lượng thuốc BVTV, phụ gia, vi sinh vật |
Kiểm dịch (thực vật, động vật) | Bộ Nông – Lâm – Thủy sản | Trái cây, hàng tươi sống thuộc đối tượng kiểm dịch sâu bệnh. Điều kiện khác nhau theo từng mặt hàng, vùng sản xuất |
Tiêu chuẩn dư lượng thuốc BVTV | Chế độ Danh mục dương tính | Vượt ngưỡng không được lưu thông. Bảo đảm bằng nhật ký canh tác và kiểm tra trước xuất hàng |
Ghi nhãn thực phẩm | Luật Ghi nhãn thực phẩm | Bắt buộc ghi nhãn đúng quy định về nguyên liệu, xuất xứ, chất gây dị ứng, hạn dùng, thành phần dinh dưỡng |
Thuế quan, xuất xứ | Hải quan · EPA/FTA | Tận dụng EPA có thể được ưu đãi thuế quan. Tiền đề là chuẩn bị chứng nhận xuất xứ |
Các điều kiện này khác nhau khá chi tiết theo từng mặt hàng; đặc biệt với trái cây tươi, việc đáp ứng điều kiện kiểm dịch quyết định khả năng được xuất khẩu hay không. Nếu kiểm tra thêm khuôn khổ quy định chung và hình thức tham gia của vốn ngoại ở bài Quy định về đầu tư nước ngoài tại Việt Nam, bạn sẽ dễ cân nhắc đến cả phương án thiết lập cơ sở chế biến.
Chuỗi lạnh và logistics
Trong xuất khẩu hàng tươi sống và đông lạnh, chuỗi lạnh không gián đoạn về kiểm soát nhiệt độ là yếu tố quyết định chất lượng. Khả năng quản lý nhiệt độ và thời gian ở từng khâu thu hoạch, chế biến, bảo quản, vận chuyển, thông quan và phân phối sẽ quyết định độ tươi và mức hao hụt. Trong khi hạ tầng logistics của Việt Nam đang ngày càng hoàn thiện, chặng cuối từ vùng sản xuất đến cảng biển, sân bay và năng lực kho lạnh vẫn còn dư địa cải thiện.
Trong thực tiễn, các điểm bàn thảo là bảo đảm kho làm mát sơ bộ, kho lạnh, container lạnh, rút ngắn thời gian thông quan, và phân bổ hợp lý giữa đường hàng không và đường biển. Với trái cây, thủy sản mà độ tươi là sống còn, chỉ một sai lệch nhỏ về nhiệt độ hay chậm trễ thông quan cũng làm tổn hại lớn đến giá trị sản phẩm; vì vậy thiết kế vận chuyển không chỉ là tối ưu chi phí mà cần được nhìn nhận như một phần của bảo đảm chất lượng. Hiện trạng mạng lưới logistics có thể tham khảo thêm tại Thị trường logistics và kho bãi Việt Nam, còn thiết kế kênh phân phối nội địa có ở Kênh phân phối và bán lẻ Việt Nam.
Chuỗi giá trị và luồng thương mại — Bắt tay với ai
Chuỗi giá trị nông sản – thực phẩm Việt Nam được cấu thành theo dòng chảy thu mua (trồng trọt, nuôi trồng) – chế biến – xuất khẩu. Cách thức tham gia của doanh nghiệp Nhật Bản thay đổi rất lớn tùy vào việc bước vào ở khâu nào.
Về luồng thương mại, công ty thương mại, nhà nhập khẩu và OEM là các bên tham gia chủ chốt. Mô hình phổ biến là các công ty thương mại tổng hợp, thương mại chuyên ngành của Nhật Bản đảm nhận nhập khẩu và bán hàng nội địa, còn các nhà chế biến tại Việt Nam đảm nhận cung ứng OEM, nhãn hàng riêng. Doanh nghiệp Nhật Bản, tùy mục tiêu, sẽ chọn điểm tham gia: hoặc can dự từ thượng nguồn thu mua để tạo dựng chất lượng, hoặc hợp tác ở khâu chế biến – xuất khẩu. Nếu suy nghĩ về góc độ kết nối từ thu mua nguyên liệu đến phát triển sản phẩm cùng với ví dụ về sản phẩm hoàn chỉnh như Thị trường bánh kẹo Việt Nam 2026, bạn sẽ dễ phác họa thiết kế xuyên suốt đến tận hạ nguồn.
Đánh giá chứng nhận và rủi ro
Chứng nhận — Nguồn của giá trị gia tăng
Các chứng nhận quốc tế như chứng nhận hữu cơ (organic) hay GLOBALG.A.P. là nguồn của giá trị gia tăng và sự khác biệt hóa trên thị trường Nhật Bản. Việc đạt chứng nhận tốn thời gian và chi phí, nhưng ở thị trường Nhật Bản coi trọng chất lượng, có thể kỳ vọng lợi nhuận tương xứng với khoản đầu tư.
Rủi ro — Ba trục cần nhìn thẳng
Thứ nhất là rủi ro chất lượng. Vượt ngưỡng dư lượng thuốc BVTV, sự cố vệ sinh, sự chênh lệch giữa các lô đều dẫn thẳng đến ngừng giao dịch và tổn hại thương hiệu. Thứ hai là rủi ro tỷ giá. Giao dịch xuất khẩu chịu ảnh hưởng của biến động tiền tệ, tác động đến lợi nhuận. Thứ ba là rủi ro khí hậu. Thời tiết bất thường, sâu bệnh, thiên tai khiến sản lượng và chất lượng bất ổn. Những rủi ro này được quản lý bằng cách kiểm tra hệ thống của nhà cung ứng và bảo đảm nhiều vùng sản xuất, nhiều nguồn thu mua.
Lựa chọn hình thức thâm nhập – hợp tác
Lộ trình để vốn ngoại tham gia xuất khẩu nông sản – thực phẩm Việt Nam được lựa chọn tùy theo mục tiêu.
- Thu mua (buyer): Thu mua từ nhà sản xuất, nhà chế biến tại địa phương rồi nhập khẩu về Nhật. Mức độ tham gia nhẹ nhất, quản lý chất lượng được bảo đảm bằng hợp đồng và kiểm toán.
- Liên doanh (JV): Lập liên doanh với doanh nghiệp địa phương, cùng vận hành thu mua, chế biến và quản lý chất lượng.
- Thiết lập cơ sở chế biến: Tự xây hoặc liên doanh xây dựng cơ sở chế biến, tự tạo dựng chất lượng nội bộ và tối ưu hóa theo tiêu chuẩn hướng tới thị trường Nhật.
Dù theo hình thức nào, việc thẩm tra tín nhiệm và thẩm định (due diligence) để đánh giá năng lực sản xuất, hệ thống chất lượng, tài chính, thực trạng giao dịch và mức độ tuân thủ của đối tác đều là tiền đề ngăn ngừa rắc rối về sau. Nếu nắm thêm xu hướng của thị trường tiêu dùng cuối cùng tại Thâm nhập thị trường thực phẩm – đồ uống Việt Nam, bạn có thể phác họa chiến lược từ cả hai phía xuất khẩu và bán hàng nội địa.
Hỗ trợ của Solara & Co cho xuất khẩu nông sản – thực phẩm
Solara & Co hỗ trợ doanh nghiệp Nhật Bản trong việc thu mua, xuất khẩu nông sản – thực phẩm Việt Nam một cách xuyên suốt, từ đánh giá vùng sản xuất đến triển khai hợp tác. Với từng mặt hàng như gạo, cà phê, thủy sản, trái cây, hạt điều, chúng tôi hệ thống hóa năng lực cung ứng, mức độ phù hợp với chất lượng – tiêu chuẩn, cũng như thực trạng chuỗi lạnh và logistics, để đánh giá xem đối tác có thể điều chỉnh cho khớp với mức yêu cầu của thị trường Nhật Bản hay không.
Chúng tôi cũng kiểm tra trên góc nhìn thực tiễn về sự phù hợp với các quy định nhập khẩu của Nhật như Luật Vệ sinh thực phẩm, kiểm dịch, tiêu chuẩn dư lượng, ghi nhãn, cũng như tình trạng thiết lập HACCP, GAP, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận hữu cơ và GLOBALG.A.P. Trong việc lựa chọn hình thức thu mua, liên doanh hay thiết lập cơ sở chế biến, chúng tôi tiến hành thẩm tra tín nhiệm và thẩm định để kiểm tra năng lực sản xuất, tài chính, thực trạng giao dịch và mức độ tuân thủ của ứng viên, đồng thời hỗ trợ đến tận khâu thiết kế quản lý các rủi ro về tỷ giá, khí hậu và chất lượng. Khi cân nhắc thu mua, xuất khẩu nông sản – thực phẩm từ Việt Nam, hãy liên hệ với Solara & Co.
