Chuỗi cung ứng bán dẫn của Việt Nam: công đoạn sau và sự tập trung đầu tư

Việt Nam trong chuỗi cung ứng bán dẫn

Bán dẫn là sản phẩm có chuỗi cung ứng phức tạp bậc nhất thế giới, trải qua vô số công đoạn và vượt qua nhiều biên giới quốc gia từ khâu thiết kế đến khi hoàn thiện. Trong bối cảnh đối đầu Mỹ–Trung và sự địa chính trị hóa chuỗi cung ứng, các quốc gia đang tìm kiếm mạng lưới cung ứng "tại các nước thân thiện" (friend-shoring), và làn sóng tái cấu trúc đó mang lại cơ hội lớn cho Việt Nam. Trong đó, lĩnh vực mà Việt Nam thực sự phát huy thế mạnh là công đoạn sau (lắp ráp, kiểm thử và đóng gói = ATP) của bán dẫn; các hãng bán dẫn lớn toàn cầu và các nhà sản xuất công đoạn sau chuyên biệt (OSAT) lần lượt thiết lập những cơ sở quy mô lớn, hình thành nên sự tập trung đầu tư ngày càng dày đặc.

Bài viết này hệ thống lại vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị bán dẫn, làm rõ nội dung của công đoạn sau, các cụm tập trung địa lý nơi đầu tư đổ về, hệ sinh thái phụ trợ nâng đỡ chuỗi cung ứng, cũng như cơ hội và rủi ro tham gia đối với doanh nghiệp Nhật Bản, dưới góc nhìn thực tiễn của chuỗi cung ứng. Về bức tranh tổng thể trên phương diện chiến lược quốc gia, mời tham khảo thêm Chiến lược bán dẫn và kinh tế số của Việt Nam; về triển vọng ngành, mời xem Triển vọng ngành công nghiệp bán dẫn Việt Nam.

Chuỗi giá trị bán dẫn và vị trí của Việt Nam

Chuỗi giá trị bán dẫn chia thành ba giai đoạn lớn. Mỗi giai đoạn đòi hỏi vốn, công nghệ và nhân lực hoàn toàn khác nhau, và dư địa để Việt Nam tham gia cũng thay đổi theo từng giai đoạn.

Thiết kế (thiết kế front-end)

Thiết kế IC để tạo ra mạch điện là công đoạn thâm dụng tri thức, đòi hỏi nhân lực trình độ cao và phần mềm (công cụ EDA). Việt Nam có nền tảng nhân lực khối khoa học – kỹ thuật, và các doanh nghiệp dịch vụ thiết kế cũng như trung tâm thiết kế đã bắt đầu đặt cơ sở, song vẫn đang ở giai đoạn ươm dưỡng.

Công đoạn trước (chế tạo wafer / fab)

Công đoạn trước, tức tạo mạch trên wafer silic, là giai đoạn có rào cản gia nhập cao nhất, đòi hỏi vốn đầu tư thiết bị khổng lồ (một nhà máy có quy mô hàng tỷ đô la) và công nghệ chế tạo tiên tiến nhất. Việc Việt Nam đảm nhận thực sự lĩnh vực này là bài toán trung – dài hạn, và hiện tại chưa phải là chiến trường chủ lực mang tính thực tế.

Công đoạn sau (ATP) — chiến trường chủ lực của Việt Nam

Công đoạn sau (ATP) — cắt, lắp ráp, kiểm tra và đóng gói wafer đã hoàn thiện — chính là giai đoạn Việt Nam đang phát huy thế mạnh. So với công đoạn trước, gánh nặng đầu tư thiết bị nhẹ hơn và dễ khởi động với lực lượng lao động cùng công nghệ ở mức trung bình, nên rất tương thích với cụm công nghiệp điện tử sẵn có. Các nhà sản xuất lớn trên thế giới tập trung cơ sở ATP tại Việt Nam, và một cụm tập trung quy mô lớn đang dần hình thành. Về chiều sâu của ngành điện tử – EMS, mời tham khảo Ngành điện tử – EMS của Việt Nam.

Phân tách nội dung của công đoạn sau (ATP)

Công đoạn sau — chiến trường chủ lực của Việt Nam — là sự chồng xếp của nhiều công đoạn chính xác. Lần theo từng bước, ta sẽ thấy giá trị gia tăng nằm ở đâu. Trước hết, wafer được cắt thành từng con chip riêng lẻ (dicing), gắn lên bảng mạch hoặc khung dẫn (die bond), rồi được nối bằng các đường dây cực mảnh (wire bond). Tiếp theo là đóng gói bằng nhựa hoặc vật liệu khác (mold/đóng gói), và cuối cùng trải qua kiểm tra điện và chức năng (test) trước khi sản phẩm đạt chuẩn được xuất xưởng như thành phẩm.

Những năm gần đây, tầm quan trọng của đóng gói tiên tiến (advanced packaging) — tích hợp nhiều con chip vào một gói với mật độ cao — ngày càng tăng. Vì chìa khóa nâng cao hiệu năng bán dẫn dành cho AI nằm ở công nghệ đóng gói, công đoạn sau đang chuyển tính chất từ "lắp ráp đơn thuần" sang "lĩnh vực công nghệ có giá trị gia tăng cao". Liệu Việt Nam có thể lấy cụm tập trung công đoạn sau làm bàn đạp để tích lũy lên những công nghệ đóng gói cao cấp hơn hay không sẽ quyết định vị thế của nước này trong chuỗi cung ứng.

Các cụm tập trung địa lý nơi đầu tư đổ về

Đầu tư liên quan đến bán dẫn và điện tử của Việt Nam không phân bố đều khắp lãnh thổ, mà tập trung tại một số cứ điểm. Mỗi cụm tập trung mang một thế mạnh khác nhau.

Khu vực lân cận Hà Nội ở miền Bắc, dựa trên sự tập trung của các hãng điện tử lớn, có mạng lưới cung ứng vật tư dày dặn và lợi thế tận dụng được tính liên tục của chuỗi cung ứng với Hoa Nam (Trung Quốc). Các thành phố cảng ven biển miền Bắc, với cảng biển và khu công nghiệp được quy hoạch đồng bộ, mang lại sự thuận lợi cho xuất nhập khẩu cùng quỹ đất lớn. Khu vực lân cận TP.HCM ở miền Nam, với khu công nghệ cao và nguồn nhân lực dồi dào, có tiềm năng đảm nhận những lĩnh vực giá trị gia tăng cao như thiết kế và công đoạn sau tiên tiến. Về chi tiết lựa chọn địa điểm, chúng tôi so sánh theo từng vùng tại Khu công nghiệp miền Bắc Việt Nam và Khu công nghiệp miền Nam Việt Nam.

Hệ sinh thái phụ trợ nâng đỡ chuỗi cung ứng

Để công đoạn sau của bán dẫn vận hành được, không chỉ cần bản thân hoạt động lắp ráp và kiểm thử, mà còn cần một hệ sinh thái dày dặn về vật liệu, vật tư, thiết bị và dịch vụ nâng đỡ phía sau. Chính tại đây, cơ hội cho doanh nghiệp Nhật Bản đang mở rộng.

Vật liệu · vật tư

Công đoạn sau cần một lượng lớn vật liệu và vật tư như nhựa đóng gói, vật liệu nền (substrate), khung dẫn (lead frame), dây nối (bonding wire), cùng nhiều loại hóa chất và khí đặc biệt. Phần lớn trong số này mang tính quyết định ở chất lượng và nguồn cung ổn định — vốn là lĩnh vực mà doanh nghiệp Nhật Bản có năng lực cạnh tranh tầm thế giới. Cụm tập trung ATP càng phát triển thì nhu cầu vật tư tại chỗ càng phát sinh.

Thiết bị chế tạo · kiểm tra

Mỗi công đoạn dicing, bonding, mold và test đều cần thiết bị chuyên dụng. Thiết bị chế tạo và kiểm tra bán dẫn là lĩnh vực Nhật Bản nắm thế mạnh hàng đầu thế giới, và nhu cầu thiết bị sẽ mở rộng theo đà mở rộng công đoạn sau của Việt Nam.

Nhân lực và dịch vụ thuê ngoài

Việc bảo đảm và đào tạo nhân lực như vận hành viên thiết bị, cán bộ quản lý chất lượng, kỹ sư thiết kế, cùng các dịch vụ phụ trợ như bảo trì, logistics và thông quan, cũng là những yếu tố không thể thiếu để chuỗi cung ứng vận hành. Đặc biệt với công đoạn sau, vì tỷ lệ vận hành thiết bị và tỷ lệ thành phẩm (yield) quyết định lợi nhuận, nên dịch vụ kỹ thuật bảo trì – hiệu chuẩn thiết bị, việc duy trì môi trường phòng sạch, và chất lượng logistics chính xác kiểm soát tĩnh điện – độ ẩm – độ rung sẽ gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh của địa điểm. Cụm tập trung nào hội đủ những chức năng hậu cần này thì sức hấp dẫn với vai trò cứ điểm công đoạn sau càng cao. Về xu thế dịch chuyển sản xuất, chúng tôi đề cập tại Dịch chuyển sản xuất sang Việt Nam và đầu tư công nghệ cao.

Cơ hội tham gia đối với doanh nghiệp Nhật Bản

Có nhiều cách để doanh nghiệp Nhật Bản tham gia vào chuỗi cung ứng bán dẫn của Việt Nam, tùy theo thế mạnh của mình. Thứ nhất, đầy hứa hẹn nhất là cung ứng vật liệu, vật tư và thiết bị. Cụm tập trung công đoạn sau càng phát triển thì nhu cầu tại chỗ đối với vật liệu và thiết bị sản xuất tại Nhật càng tăng. Chiến lược "đầu tư đi theo" — bám theo bước tiến của các nhà sản xuất thành phẩm và thiết lập cứ điểm cung ứng gần khách hàng — là cách làm hữu hiệu.

Thứ hai, có lựa chọn thâu nạp các nhà cung cấp vật tư có thực lực tại chỗ hoặc các doanh nghiệp liên quan đến OSAT thông qua M&A hoặc liên doanh. So với việc gây dựng từ con số không, việc thâu nạp cụm tập trung sẵn có cùng nền tảng khách hàng sẽ giúp khởi động nhanh và chắc chắn hơn. Thứ ba, ở lĩnh vực thiết kế, việc đặt trung tâm thiết kế tận dụng nhân lực khoa học – kỹ thuật của Việt Nam hoặc hợp tác với doanh nghiệp thiết kế tại chỗ là hướng đi thực tế. Bối cảnh lớn của tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo Trung Quốc + 1 được bàn tại Tái cấu trúc chuỗi cung ứng của Việt Nam (Trung Quốc + 1).

Những rủi ro cần lưu ý

Cơ hội càng lớn thì càng cần nhìn nhận rủi ro một cách tỉnh táo. Thứ nhất là điểm nghẽn nhân lực. Việc đào tạo nhân lực có theo kịp đà mở rộng công đoạn sau hay không vẫn còn bất định, và đây cũng là lĩnh vực có sức ép tăng lương cùng cạnh tranh lôi kéo nhân tài gay gắt. Thứ hai là ràng buộc về điện và hạ tầng. Các công đoạn bán dẫn lấy nguồn điện và nước ổn định cùng hạ tầng chất lượng cao làm tiền đề, và năng lực cung ứng những yếu tố đó trở thành nhân tố quyết định trong lựa chọn địa điểm. Thứ ba là mức độ thâm dụng vốn và thời gian thu hồi kéo dài — đặc biệt càng tiến lên thượng nguồn thì gánh nặng đầu tư càng nặng. Thứ tư là rủi ro địa chính trị. Bán dẫn là đối tượng của các quy định xuất khẩu và an ninh của các quốc gia, và một thay đổi chính sách có thể làm đảo lộn hoàn toàn chuỗi cung ứng.

Những rủi ro này cần được quản lý bằng cách phác thảo cả chiến lược thoái lui (exit) ngay từ khâu nhập cuộc, lựa chọn thông tin tại chỗ và đối tác đáng tin cậy, cùng việc thẩm định (due diligence) kỹ lưỡng khi M&A hay liên doanh. Vì quy mô đầu tư lớn và thời gian thu hồi kéo dài, một phán đoán sai về địa điểm, đối tác hay nhân lực ở giai đoạn đầu sẽ để lại hệ lụy về sau dài lâu.

Doanh nghiệp Nhật Bản nắm bắt cơ hội như thế nào — Góc nhìn của Solara

Chuỗi cung ứng bán dẫn của Việt Nam là một lĩnh vực tăng trưởng, lấy sự tập trung đầu tư vào công đoạn sau (ATP) làm khởi điểm rồi mở rộng vùng phụ cận sang vật liệu, vật tư, thiết bị và thiết kế. Đối với doanh nghiệp Nhật Bản, cơ hội phát huy thế mạnh trải khắp các mắt xích của chuỗi cung ứng: cung ứng vật liệu, thiết bị và kiểm thử có năng lực cạnh tranh tầm thế giới; thâu nạp nhà cung cấp tại chỗ qua M&A và liên doanh; tận dụng nhân lực thiết kế. Chìa khóa nằm ở chỗ không nhìn bán dẫn như một "điểm" đơn lẻ, mà bao quát toàn bộ hệ sinh thái nâng đỡ nó để thiết kế điểm tham gia.

Solara & Co, dựa trên các cứ điểm và mạng lưới nhân sự ở cả Nhật Bản và Việt Nam, hỗ trợ nhất quán từ nghiên cứu thị trường và hoạch định chiến lược đầu tư, đến tìm kiếm đối tác – nhà cung cấp tại chỗ và M&A – liên doanh, điều tra tín nhiệm – thẩm định trước thâu tóm, và xây dựng bộ máy sau khi tiến vào thị trường. Giữa dòng chảy lớn của tái cấu trúc chuỗi cung ứng, chúng tôi giúp quý vị xác định đúng vị trí mà thế mạnh của mình phát huy mạnh nhất, đồng thời quản lý vững chắc các rủi ro trước mắt — đạt được cả hai điều đó song hành.