Đô thị thông minh và phát triển hạ tầng tại Việt Nam

Phát triển đô thị thông minh và hạ tầng do Việt Nam thúc đẩy

Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng và tăng trưởng kinh tế, Việt Nam đặt "đô thị thông minh" (smart city) làm tầm nhìn cốt lõi cho công cuộc kiến tạo đô thị. Sự tập trung dân cư về các thành phố, ùn tắc giao thông, ô nhiễm không khí, xử lý chất thải, nhu cầu năng lượng ngày càng tăng — những bài toán đô thị nảy sinh cùng đà tăng trưởng ấy được giải quyết bằng công nghệ số và đầu tư hạ tầng, nhằm tạo nên những đô thị đáng sống, hiệu quả và bền vững. Đó chính là mục tiêu của tầm nhìn đô thị thông minh.

Nỗ lực này không chỉ dừng lại ở quy hoạch đô thị đơn thuần. Một làn sóng đầu tư quy mô lớn nhằm tích hợp IoT, dữ liệu và AI vào mọi lĩnh vực hạ tầng đô thị — giao thông, năng lượng, nước, chất thải, phòng chống thiên tai, dịch vụ hành chính — đã bắt đầu chuyển động. Đầu tư cho phát triển hạ tầng được dự báo sẽ tiếp tục duy trì ở mức cao, và khi kết hợp thêm yếu tố số hóa và bảo vệ môi trường, dư địa của thị trường sẽ còn mở rộng hơn nữa. Bài viết này hệ thống lại bức tranh tổng thể về đô thị thông minh và phát triển hạ tầng tại Việt Nam, đồng thời phân tích dưới góc nhìn thực tiễn về cơ hội đầu tư theo từng lĩnh vực, các hình thức tham gia dành cho doanh nghiệp Nhật Bản, cùng những rủi ro cần lưu ý.

Bối cảnh thúc đẩy đô thị thông minh

Đằng sau việc Việt Nam tập trung vào đô thị thông minh là những áp lực mang tính cấu trúc không thể né tránh.

Những thách thức do đô thị hóa nhanh chóng mang lại

Tỷ lệ dân số đô thị của Việt Nam tiếp tục gia tăng, trong khi dân cư và hoạt động kinh tế tập trung cao độ tại hai vùng đô thị lớn là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Đô thị hóa nhanh chóng khiến các vấn đề như ùn tắc giao thông, thiếu nhà ở, áp lực môi trường và thiếu hụt năng lực hạ tầng cùng lúc trở nên nghiêm trọng. Đặc biệt, tình trạng ùn tắc giao thông kinh niên do xe máy chiếm chủ đạo, ngập lụt mùa mưa và ô nhiễm không khí là những vấn đề nghiêm trọng làm suy giảm chất lượng sống và hiệu quả kinh tế của đô thị. Trước những bài toán đô thị mà hạ tầng theo kiểu truyền thống không thể theo kịp, cách tiếp cận đô thị thông minh — nâng cao hiệu quả bằng công nghệ số trong điều kiện ngân sách và thời gian hạn chế — trở nên không thể thiếu.

Định vị như một chiến lược quốc gia

Chính phủ thúc đẩy phát triển đô thị thông minh tại các thành phố lớn như một chủ trương cấp quốc gia. Tại các khu đô thị mới được hình thành (đô thị mới), việc lồng ghép các chức năng thông minh ngay từ giai đoạn quy hoạch đang được triển khai, còn tại các đô thị hiện hữu, quá trình số hóa cũng được tiến hành trong từng lĩnh vực giao thông, hành chính và môi trường. Đô thị thông minh là lĩnh vực biểu tượng nơi giao thoa của hai mục tiêu quốc gia: chuyển đổi số (DX) và chuyển đổi xanh.

Tính bền vững và quá trình xanh hóa

Trên nền tảng ứng phó biến đổi khí hậu và cam kết quốc tế về trung hòa carbon, phát triển đô thị đòi hỏi mạnh mẽ yếu tố bảo vệ môi trường (xanh hóa). Năng lượng tái tạo, công trình tiết kiệm năng lượng, giao thông điện hóa, quản lý tài nguyên nước — những yếu tố này đã trở thành cấu phần không thể thiếu của đô thị thông minh. Mục tiêu chung toàn cầu về khử carbon mang đến cho hạ tầng đô thị Việt Nam một trục đánh giá mới là hiệu suất môi trường, đồng thời thúc đẩy đầu tư vào công trình xanh và giao thông, năng lượng phát thải thấp.

Cơ hội đô thị thông minh và hạ tầng nhìn theo từng lĩnh vực

Đô thị thông minh và phát triển hạ tầng trải dài trên nhiều lĩnh vực. Dưới đây là phần hệ thống lại cơ hội đầu tư theo từng lĩnh vực chủ chốt.

Giao thông thông minh và di chuyển (mobility)

Giảm thiểu ùn tắc giao thông là bài toán đô thị hàng đầu. Đầu tư vào giao thông thông minh đang được đẩy mạnh: đường sắt đô thị (metro), xe buýt nhanh (BRT), hệ thống giao thông thông minh (ITS), điều khiển tín hiệu, quản lý bãi đỗ, xe buýt điện và xe hai bánh điện. Tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, việc xây dựng các tuyến đường sắt đô thị đang tiến triển, hướng tới chuyển dịch cơ cấu đô thị từ giao thông lấy xe máy làm chủ đạo sang lấy giao thông công cộng làm trọng tâm. Tại các đô thị Việt Nam với lượng xe máy khổng lồ qua lại, việc quản lý số hóa luồng giao thông và điện hóa mang lại hiệu quả lớn trên cả hai mặt ùn tắc và ô nhiễm không khí, đồng thời nhu cầu cũng mở rộng sang các công nghệ phần mềm như thu phí, quản lý vận hành và dự báo nhu cầu. Sự trỗi dậy của các nhà sản xuất ô tô điện và xe hai bánh điện trong nước đang thúc đẩy quá trình điện hóa phương tiện, và cùng với việc xây dựng hạ tầng trạm sạc, thị trường di chuyển điện hóa đang dần hình thành. Việc triển khai hệ thống giao thông thông minh (ITS) — như thu phí điện tử (ETC) trên đường cao tốc và trực quan hóa thông tin vị trí xe buýt — cũng đang tiến triển từng bước, đòi hỏi những đề xuất tích hợp kết hợp giữa hạ tầng phần cứng và công nghệ điều khiển phần mềm. Phát triển giao thông công cộng và quản lý số hóa luồng giao thông chính là nền tảng của đô thị thông minh.

Năng lượng thông minh và lưới điện

Để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng, nhu cầu trong các lĩnh vực như nâng cấp lưới truyền tải và phân phối (lưới điện thông minh), tích hợp năng lượng tái tạo, hệ thống quản lý năng lượng và đồng hồ đo thông minh đang gia tăng. Nguồn cung điện ổn định là điều kiện tiên quyết cho tăng trưởng của đô thị và công nghiệp, và việc nâng cao hiệu quả của nó là một nhiệm vụ cấp bách. Việt Nam đã nhanh chóng đẩy mạnh đưa vào sử dụng năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, nhưng để tích hợp ổn định nguồn năng lượng tái tạo có tính biến động vào hệ thống, không thể thiếu việc nâng cấp lưới truyền tải, phân phối cùng các cơ chế tích trữ điện và điều tiết cung cầu. Trong khuôn khổ Quy hoạch điện quốc gia (PDP8), phương hướng mở rộng năng lượng tái tạo và lưới truyền tải đã được xác lập, và cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) — cho phép doanh nghiệp mua điện trực tiếp từ đơn vị phát điện — cũng đang được hoàn thiện. Đối với chuỗi cung ứng của các tập đoàn toàn cầu đang theo đuổi khử carbon, khả năng tiếp cận điện từ năng lượng tái tạo đang dần trở thành một yếu tố trong quyết định lựa chọn địa điểm. Hệ thống quản lý năng lượng (EMS) tối ưu hóa việc sử dụng năng lượng của các tòa nhà và nhà máy, cũng như việc đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng của các trung tâm dữ liệu, cũng là những chủ đề quan trọng trong thời gian tới.

Nước, môi trường và chất thải thông minh

Hạ tầng môi trường như xây dựng và vận hành hiệu quả hệ thống cấp thoát nước, giám sát chất lượng nước, thu gom, xử lý và tái chế chất thải, giám sát chất lượng không khí là nền tảng của một đô thị đáng sống. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi đồng thời cả việc nâng cao hiệu quả bằng công nghệ số lẫn công nghệ môi trường. Do tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh chóng vượt quá khả năng đáp ứng của hệ thống cấp thoát nước và xử lý chất thải, khiến ô nhiễm nguồn nước và sự gia tăng chất thải trở thành bài toán nghiêm trọng, nên nhu cầu đầu tư vào hạ tầng môi trường như xử lý nước sạch, xử lý nước thải, đốt rác phát điện và tái chế chất thải là rất lớn — một lĩnh vực đầy triển vọng đối với các doanh nghiệp Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ môi trường. Trên thực tế, tại khu vực ngoại thành Hà Nội, các nhà máy đốt rác phát điện (WtE) quy mô lớn đã bắt đầu đi vào vận hành, cho thấy việc tận dụng năng lượng từ chất thải đang chuyển từ giai đoạn ý tưởng sang giai đoạn triển khai thực tế. Tỷ lệ bao phủ hệ thống thoát nước vẫn còn thấp, nên dư địa đầu tư vẫn còn trải dài trên toàn chuỗi giá trị — từ xây dựng, vận hành nhà máy xử lý đến xử lý bùn thải và tái sử dụng nước tái chế.

Hành chính thông minh và quản trị số

Các lĩnh vực như chính phủ điện tử, dịch vụ hành chính số, nền tảng dữ liệu phục vụ vận hành đô thị (đô thị OS / city OS), hệ thống giám sát và phân tích phục vụ phòng chống thiên tai và an ninh cũng là những cấu phần quan trọng của đô thị thông minh. Chúng đồng thời hiện thực hóa việc nâng cao tiện ích dịch vụ cho người dân và nâng cao hiệu quả vận hành đô thị. Nền tảng tích hợp và phân tích dữ liệu thu thập từ các loại cảm biến và camera để vận hành đô thị một cách xuyên suốt qua các lĩnh vực giao thông, phòng chống thiên tai, môi trường và hành chính được định vị như bộ não trung tâm "kết nối thông minh" các hạ tầng riêng lẻ. Tại Việt Nam — quốc gia dễ chịu tác động của biến đổi khí hậu — tầm quan trọng của hạ tầng phòng chống thiên tai và ứng dụng dữ liệu để chuẩn bị ứng phó với lũ lụt, nước dâng và bão cũng ngày càng gia tăng.

Hệ thống hóa cơ hội đầu tư và rủi ro

Bảng dưới đây hệ thống lại cơ hội và rủi ro của các lĩnh vực chủ chốt trong đô thị thông minh và hạ tầng.

Rủi ro cần lưu ý, thứ nhất là quy mô đầu tư khổng lồ và thời gian thu hồi vốn dài đặc thù của các dự án hạ tầng, đòi hỏi phải hiểu rõ thiết kế thể chế hợp tác công tư (PPP) và cấu trúc dự án. Thứ hai là cơ chế cấp phép và mua sắm — các dự án mang tính công ích cao có quy trình đấu thầu và cấp phép phức tạp. Thứ ba là việc ứng phó với bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng — nền tảng số của đô thị lấy việc bảo đảm an toàn làm tiền đề. Những rủi ro này cần được quản lý bằng thông tin bám sát địa bàn và việc lựa chọn đối tác đáng tin cậy.

Động thái của các đô thị lớn và thực tiễn PPP, huy động vốn

Đô thị thông minh và hạ tầng không phải là chuyện trừu tượng, mà đang chuyển động dưới dạng những dự án cụ thể tại từng đô thị. Để đánh giá địa điểm và dự án, việc nắm bắt định hướng của các đô thị lớn và khuôn khổ huy động vốn là điều quan trọng.

Những động thái cụ thể tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, tuyến đường sắt đô thị số 1 (Bến Thành – Suối Tiên, khoảng 20km) sử dụng vốn vay ODA của Nhật Bản đã bắt đầu vận hành thương mại vào cuối năm 2024, trở thành sự kiện mang tính biểu tượng cho quá trình chuyển dịch từ giao thông lấy xe máy làm chủ đạo sang giao thông công cộng. Tại Hà Nội, việc xây dựng tuyến Cát Linh – Hà Đông và tuyến Nhổn – Ga Hà Nội cũng đang tiến triển, và cả hai thành phố đều đang quy hoạch mạng lưới đường sắt quy mô hơn chục tuyến trong dài hạn. Tại khu vực Đông Anh ở ngoại thành Hà Nội, một dự án phát triển đô thị thông minh quy mô lớn do tập đoàn thương mại Nhật Bản hợp tác cùng nhà phát triển lớn trong nước đang được triển khai — một ví dụ tiêu biểu cho mô hình đô thị mới lồng ghép chức năng thông minh và hiệu suất môi trường ngay từ giai đoạn quy hoạch. Tỉnh Bình Dương — nơi tập trung công nghiệp chế tạo — đang thúc đẩy đô thị thông minh xoay quanh dự án phát triển đô thị giữa chủ thể phát triển địa phương và vốn Nhật Bản, đồng thời liên tục được các tổ chức đô thị quốc tế bình chọn là đô thị tiên tiến. Đà Nẵng ở miền Trung định hướng trở thành đô thị trung tâm với hai trụ cột là CNTT – trung tâm dữ liệu và du lịch. Mức độ trưởng thành, cơ cấu ngành và thứ tự ưu tiên hành chính khác nhau giữa các đô thị, nên việc lựa chọn dự án không thể thiếu cách đánh giá theo góc nhìn bám sát địa bàn dựa trên những khác biệt này.

Cấu trúc PPP, ODA và huy động vốn

Nhu cầu vốn cho phát triển hạ tầng không thể chỉ trông cậy vào ngân sách nhà nước, nên sự tham gia của vốn tư nhân và vốn nước ngoài là tiền đề. Với Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) có hiệu lực năm 2021, Việt Nam đã thể chế hóa các hình thức dự án như BOT, BTO và cơ chế chia sẻ phần tăng, giảm doanh thu giữa nhà nước và tư nhân (cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu). Tuy vậy, lĩnh vực áp dụng, quy mô dự án tối thiểu, cách xử lý chuyển ngoại tệ và bảo lãnh doanh thu vẫn có những ràng buộc, nên khi hình thành dự án không thể thiếu việc nắm bắt chi tiết thể chế và thực tế vận hành của nó. Đối với doanh nghiệp Nhật Bản, vốn vay ODA, khuôn khổ của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) và các dự án gắn với hợp tác song phương vẫn là những điểm vào có sức nặng. Bên cạnh đó, các công cụ huy động vốn cho lĩnh vực xanh như trái phiếu xanh và khoản vay liên kết bền vững cũng đang mở rộng, và dư địa huy động vốn cho các dự án hạ tầng đô thị có hiệu suất môi trường được dự báo sẽ còn mở rộng hơn nữa. Vì hiệu quả kinh tế của dự án phụ thuộc vào mức phí, dự báo nhu cầu, tỷ giá và lãi suất, nên việc rà soát kỹ mô hình tài chính ngay từ giai đoạn đầu vào sẽ quyết định thành bại.

Thế mạnh và hình thức tham gia của doanh nghiệp Nhật Bản

Đô thị thông minh và phát triển hạ tầng là một trong những lĩnh vực mà thế mạnh của doanh nghiệp Nhật Bản phát huy hiệu quả nhất. Nhật Bản sở hữu một trong những kho tàng tích lũy hàng đầu thế giới về công nghệ và bí quyết vận hành hạ tầng đô thị như đường sắt đô thị, cấp thoát nước, quản lý năng lượng, xử lý chất thải, phòng chống thiên tai và công trình tiết kiệm năng lượng. Kinh nghiệm về hạ tầng đô thị hiệu quả, độ tin cậy cao và thân thiện môi trường được tích lũy ngay trong nước Nhật có thể được vận dụng trực tiếp vào công cuộc kiến tạo đô thị của Việt Nam — quốc gia đang đối mặt với cùng những thách thức.

Hình thức tham gia rất đa dạng. Từ tham gia vào các dự án hạ tầng (xây dựng, cung cấp thiết bị, cung cấp hệ thống), góp vốn và vận hành các dự án hợp tác công tư (PPP), liên doanh với doanh nghiệp địa phương, cung cấp công nghệ và sản phẩm, cho đến tư vấn cho toàn bộ quá trình phát triển đô thị — cánh cửa tham gia rộng mở ở nhiều điểm vào. Đặc biệt, quan hệ hợp tác giữa hai chính phủ Nhật Bản và Việt Nam là nền tảng thúc đẩy sự tham gia của doanh nghiệp Nhật Bản trong lĩnh vực hạ tầng. Nhiều dự án hạ tầng gắn liền với viện trợ phát triển chính thức (ODA) và hợp tác song phương, và khả năng tận dụng các khuôn khổ này cũng là một lợi thế của doanh nghiệp Nhật Bản.

Dù ở hình thức nào, việc lựa chọn đối tác địa phương và thẩm định (due diligence) khi triển khai dự án, góp vốn hay mua bán sáp nhập sẽ quyết định thành bại. Do các dự án hạ tầng có quy mô lớn và kéo dài, việc rà soát kỹ cấu trúc dự án và điều tra tín nhiệm đối tác là tiền đề để vừa kiểm soát rủi ro vừa nắm bắt cơ hội.

Đồng hành cùng sự tăng trưởng của đô thị và công nghiệp — Góc nhìn của Solara

Đô thị thông minh và phát triển hạ tầng tại Việt Nam đang đón nhận những luồng gió thuận là đô thị hóa nhanh chóng, chiến lược quốc gia và xanh hóa, với dòng đầu tư quy mô lớn chuyển động trên mọi lĩnh vực: giao thông, năng lượng, nước, môi trường và hành chính. Đối với các doanh nghiệp Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ và vận hành hạ tầng đô thị, đây là một cơ hội kinh doanh lớn và dài hạn.

Mấu chốt là hiểu đúng cấu trúc dự án và thể chế của từng lĩnh vực, lựa chọn đối tác địa phương đáng tin cậy, và thiết kế hình thức tham gia phù hợp (tham gia dự án, PPP, liên doanh, cung cấp). Chính vì đây là lĩnh vực quy mô lớn và kéo dài, việc rà soát kỹ dự án và điều tra tín nhiệm đối tác ngay từ giai đoạn đầu vào sẽ ảnh hưởng lớn đến thành bại.

Solara & Co có cơ sở và mạng lưới nhân sự tại cả Nhật Bản và Việt Nam, hỗ trợ xuyên suốt từ nghiên cứu thị trường, hoạch định chiến lược thâm nhập, lựa chọn đối tác địa phương, hỗ trợ các thương vụ liên doanh, M&A và PPP, cho đến điều tra tín nhiệm và thẩm định trước khi góp vốn, mua lại. Chúng tôi đồng hành để biến những cơ hội đầu tư hạ tầng kiến tạo tương lai cho đô thị và công nghiệp Việt Nam thành những thành quả vững chắc.