Ngành thép Việt Nam lọt top 10 thế giới: chuyển dịch cơ cấu ngành

Lọt vào top 10 thế giới đang trong tầm mắt — bước trỗi dậy của ngành thép Việt Nam

Trong mười năm qua, ngành thép Việt Nam đã tăng trưởng ngoạn mục, vươn lên nhóm các quốc gia hàng đầu thế giới về sản lượng thép thô. Sau khi xác lập vị thế là nước sản xuất thép lớn nhất Đông Nam Á, ngành đã đạt quy mô đủ để đưa việc lọt vào top 10 thế giới vào tầm mắt. Đằng sau việc một quốc gia từng phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nay đã trưởng thành đến mức tự sản xuất được thép chất lượng cao và một phần còn dành cho xuất khẩu là nhu cầu nội địa mạnh mẽ, các khoản đầu tư tư nhân quy mô lớn, và chính sự chuyển dịch của cơ cấu ngành.

Thép được gọi là "lương thực của ngành công nghiệp" — vật liệu cơ bản làm nền tảng cho mọi ngành như xây dựng, hạ tầng, ô tô, cơ khí, đóng tàu, điện gia dụng. Việc nội địa hóa và nâng cấp sản xuất thép là mảnh ghép không thể thiếu để Việt Nam lột xác thành một quốc gia chế tạo. Khả năng tự cung ứng thép ổn định trong nước cũng là phong vũ biểu đo lường mức độ tự chủ của nền công nghiệp một quốc gia. Bài viết này hệ thống lại cấu trúc cung — cầu nâng đỡ bước trỗi dậy của ngành thép Việt Nam, giải mã sự chuyển dịch cơ cấu ngành mà việc lọt vào top 10 thế giới hàm chứa, rồi từ góc nhìn thực tiễn phân tích cơ hội kinh doanh và những rủi ro cần lưu ý đối với doanh nghiệp Nhật Bản. Động thái của ngành thép cũng là tấm gương phản chiếu hướng đi của toàn bộ nền kinh tế Việt Nam, từ vật liệu thượng nguồn cho đến ngành chế tạo hạ nguồn.

Những yếu tố cấu trúc đẩy nhu cầu thép đi lên

Sự tăng trưởng của ngành thép Việt Nam được nâng đỡ bởi nhu cầu nội địa vững chắc.

Nhu cầu mạnh mẽ từ xây dựng, hạ tầng và bất động sản

Đầu tàu lớn nhất của nhu cầu thép là xây dựng và hạ tầng. Việc xây dựng nhà ở, cơ sở thương mại, nhà máy đi cùng quá trình đô thị hóa nhanh, cùng các khoản đầu tư hạ tầng quy mô lớn như đường sắt cao tốc Bắc — Nam, sân bay, đường bộ, cảng biển, liên tục đẩy nhu cầu thép (đặc biệt là thép xây dựng) đi lên. Tại Việt Nam, đầu tư xây dựng diễn ra sôi động quanh năm, và trong các giai đoạn mở rộng đầu tư công thì nhu cầu thép càng tăng cao. Việc xây dựng hạ tầng được dự báo kéo dài đồng nghĩa nhu cầu thép xây dựng có chân đế trải rộng và bền lâu. Bức tranh tổng thể về đầu tư hạ tầng được trình bày chi tiết trong bài Đầu tư phát triển hạ tầng tại Việt Nam.

Sự tập trung của ngành chế tạo và bước dịch chuyển sang thép cao cấp

Sự tập trung của ngành chế tạo trên nền tảng "China+1" đang tạo ra nhu cầu về thép chất lượng cao hơn trong các lĩnh vực như ô tô, cơ khí, điện gia dụng, vật liệu xây dựng. Đặc biệt, việc nội địa hóa các sản phẩm có giá trị gia tăng cao như thép tấm cho ô tô, thép cao cấp cho điện máy, thép cuộn cán nóng (HRC) đang trở thành tâm điểm của quá trình nâng cấp ngành. Trước đây, các loại thép cao cấp này phụ thuộc vào nhập khẩu, nhưng quá trình chuyển sang sản xuất trong nước đang dần tiến triển. Cái mà ngành chế tạo cần không phải là thép chỉ có về lượng, mà là sản phẩm chất lượng cao với độ chính xác kích thước, chất lượng bề mặt và kiểm soát thành phần đạt chuẩn. Khả năng đáp ứng những yêu cầu này quyết định việc ngành thép Việt Nam có thu hút được ngành chế tạo cao cấp ở hạ nguồn hay không. Từ thép phổ thông cho xây dựng sang thép giá trị gia tăng cao cho ngành chế tạo — chính sự thay đổi cơ cấu nhu cầu này đang dẫn dắt quá trình nâng cấp toàn ngành.

Mở rộng ra thị trường xuất khẩu

Không chỉ đáp ứng nhu cầu nội địa, thép sản xuất tại Việt Nam còn được xuất khẩu sang các nước lân cận và các thị trường khác. Trên nền tảng năng lực cạnh tranh về chi phí, Việt Nam đang chuyển từ một nước nhập khẩu thuần thép sang một nước xuất khẩu ở một số mặt hàng. Năng lực xuất khẩu này một mặt cho thấy sự trưởng thành của ngành, mặt khác cũng kéo theo thách thức mới là cọ xát thương mại tại thị trường nhập khẩu. Nếu việc mở rộng năng lực sản xuất diễn ra với tốc độ vượt nhu cầu nội địa, phần dư thừa buộc phải chuyển sang xuất khẩu, và điều đó có thể kích hoạt các biện pháp chống bán phá giá của các nước — ngành thép Việt Nam đang tăng trưởng trong khi mang theo mối căng thẳng như vậy. Việc cân bằng cung — cầu, nội địa — xuất khẩu ra sao sẽ quyết định khả năng tăng trưởng bền vững của ngành.

Quy mô ngành thép nhìn qua những con số

Hãy xác nhận đường nét của ngành thép qua hai chỉ số. Thứ nhất là diễn biến sản lượng thép thô. Nó cho thấy hành trình Việt Nam mở rộng sản xuất nhanh chóng trong mười năm qua và leo lên nhóm các quốc gia hàng đầu thế giới.

Thứ hai là cơ cấu nhu cầu thép theo mục đích sử dụng. Nó cho thấy bức tranh trong đó xây dựng và hạ tầng vẫn chiếm phần lớn, đồng thời tỷ trọng dành cho ngành chế tạo ngày càng tăng.

Những con số này có thể dao động tùy theo giả định, nhưng xu hướng thì nhất quán. Sản lượng mở rộng và len vào nhóm dẫn đầu thế giới, đồng thời cơ cấu nội tại được nâng cấp từ thép xây dựng sang thép cao cấp cho ngành chế tạo — đây chính là mạch chủ đạo của ngành thép Việt Nam.

Lọt vào top 10 thế giới hàm nghĩa sự chuyển dịch cơ cấu ngành

Cột mốc lọt vào top 10 thế giới không đơn thuần là một thành tựu về "lượng". Đó là biểu hiện của việc ngành thép Việt Nam đang hoàn tất bước chuyển về "chất" — từ thép xây dựng giá trị gia tăng thấp sang các sản phẩm giá trị gia tăng cao.

Sản xuất khép kín và nội địa hóa thép cao cấp

Tại Việt Nam, các tổ hợp luyện kim khép kín quy mô lớn sản xuất liền mạch từ nguyên liệu đến sản phẩm đã đi vào vận hành, năng lực sản xuất được mở rộng đáng kể. Các tập đoàn thép tư nhân lớn trong nước, thông qua việc mở rộng các tổ hợp luyện kim quy mô lớn, đã nâng năng lực sản xuất lên một bậc nữa và bước vào nội địa hóa thép cuộn cán nóng (HRC) vốn từng phụ thuộc nhập khẩu. HRC là vật liệu cơ bản cho các ngành hạ nguồn như ô tô, điện gia dụng, vật liệu xây dựng, nên việc nội địa hóa nó mang ý nghĩa nâng cao mức độ tự chủ của toàn ngành. Việc có thể mua được vật liệu trong nước một cách ổn định và với giá cạnh tranh cũng tác động tích cực đến quyết định đầu tư của các ngành chế tạo như ô tô, điện gia dụng, cơ khí, và thúc đẩy quá trình nội địa hóa toàn bộ chuỗi cung ứng. Đây là động thái tượng trưng cho sự đào sâu của cơ cấu ngành, khi Việt Nam tiến hóa từ "quốc gia lắp ráp" thành "quốc gia làm ra từ nguyên vật liệu".

Vòng tuần hoàn tích cực với các ngành hạ nguồn

Việc nâng cấp ngành thép và sự tập trung của ngành chế tạo đang tạo ra một vòng tuần hoàn tích cực, bổ trợ lẫn nhau. Việc có được thép chất lượng cao ngay trong nước làm tăng tỷ lệ nội địa hóa của ngành chế tạo, và sự tập trung của ngành chế tạo lại càng đẩy nhu cầu thép cao cấp lên cao. Vòng tuần hoàn tích cực này là động lực nâng Việt Nam từ một cứ điểm lắp ráp đơn thuần thành một quốc gia chế tạo có đủ từ vật liệu đến thành phẩm. Một nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu nguyên liệu sẽ dễ tổn thương trước tỷ giá, biến động giá quốc tế và sự gián đoạn logistics, mang theo bất định cả về chi phí lẫn thời gian giao hàng. Việc có thể tự cung ứng ổn định vật liệu cơ bản trong nước sẽ nâng cao tính bền bỉ của chuỗi cung ứng và nâng đỡ năng lực cạnh tranh của toàn ngành. Sự tự chủ về thép cũng là một bước quan trọng để Việt Nam xây dựng một cơ cấu công nghiệp vững vàng trước các cú sốc bên ngoài. Về động thái tập trung của ngành chế tạo, xin mời tham khảo thêm bài Dịch chuyển ngành chế tạo và đầu tư công nghệ cao vào Việt Nam.

Cơ hội kinh doanh đối với doanh nghiệp Nhật Bản

Bước trỗi dậy của ngành thép Việt Nam tạo ra nhiều cơ hội kinh doanh đa dạng cho doanh nghiệp Nhật Bản. Hãy hệ thống lại bằng cách đặt cạnh thế mạnh của Nhật Bản.

Các doanh nghiệp thép và kỹ thuật công trình Nhật Bản sở hữu năng lực cạnh tranh hàng đầu thế giới về công nghệ sản xuất thép cao cấp và thép đặc chủng, công nghệ tiết kiệm năng lượng và môi trường, và thiết bị luyện kim. Khi Việt Nam vừa thúc đẩy bước chuyển từ lượng sang chất của ngành thép, vừa bị thúc ép phải ứng phó với giảm phát thải, nhu cầu đối với những công nghệ này sẽ mở rộng một cách có tính cấu trúc. Có thể hình dung nhiều con đường tham gia đa dạng như hợp tác công nghệ, liên doanh, cung cấp thiết bị, thâm nhập vào lĩnh vực gia công — phân phối thép. Đặc biệt, chiến lược "mua thời gian" — thâu tóm bằng M&A hay liên doanh các doanh nghiệp địa phương có công nghệ nhưng vướng vấn đề về vốn hoặc quản lý chất lượng, rồi cấy ghép công nghệ Nhật Bản vào — cũng tỏ ra hữu hiệu.

Những rủi ro cần lưu ý

Chính vì cơ hội lớn, cần nhìn nhận rủi ro một cách tỉnh táo. Thứ nhất là dư cung và biến động giá. Nếu việc tăng cường năng lực sản xuất của các bên vượt quá nhu cầu, thị trường xấu đi và biên lợi nhuận bị bóp nghẹt. Thứ hai là cọ xát thương mại. Thép trên toàn cầu dễ trở thành đối tượng của cọ xát thương mại, nên các biện pháp phòng vệ thương mại như chống bán phá giá sẽ ảnh hưởng đến xuất khẩu. Thứ ba là ứng phó giảm phát thải. Thép là ngành thâm dụng carbon, nên các quy định carbon như CBAM của EU liên hệ trực tiếp đến năng lực cạnh tranh xuất khẩu. Việc đầu tư vào lò điện và luyện thép xanh sẽ trở thành điều kiện cạnh tranh trong tương lai. Thứ tư là biến động giá nguyên liệu và tỷ giá, cùng độ tin cậy của đối tác.

Những rủi ro này cần được quản lý bằng thông tin bám rễ tại địa phương, lựa chọn đối tác đáng tin cậy, chiến lược thoái lui ngay từ khâu đầu vào, và thẩm định kỹ lưỡng (due diligence) khi M&A hay liên doanh. Vì thép có quy mô đầu tư lớn và sóng thị trường cũng lớn, nên việc điều tra trước để đánh giá tình hình tài chính, thành tích và tuân thủ của đối tác chính là chìa khóa ngăn ngừa những tổn thất lớn về sau. Đặc biệt, giảm phát thải là chủ đề dài hạn quyết định năng lực cạnh tranh của ngành thép trong tương lai. Việc chuyển từ sản xuất lấy lò cao làm trung tâm sang các quy trình ít carbon như lò điện, hoàn nguyên bằng hydro đòi hỏi khoản đầu tư khổng lồ và thời gian, và sự khéo léo trong ứng phó sẽ định đoạt năng lực cạnh tranh xuất khẩu của 10 năm sau. Các công nghệ tiết kiệm năng lượng, lò điện và xử lý môi trường mà doanh nghiệp Nhật Bản nắm giữ là tài sản quan trọng nâng đỡ quá trình chuyển dịch này, và bản thân việc hỗ trợ ngành thép Việt Nam giảm phát thải cũng là một cơ hội kinh doanh dài hạn.

Doanh nghiệp Nhật Bản nắm bắt cơ hội ra sao — góc nhìn của Solara

Ngành thép Việt Nam, được nâng đỡ bởi nhu cầu nội địa mạnh mẽ và các khoản đầu tư quy mô lớn, vừa tăng trưởng đến quy mô đưa việc lọt vào top 10 thế giới vào tầm mắt, vừa hoàn tất bước chuyển dịch cơ cấu ngành từ lượng sang chất. Đối với doanh nghiệp Nhật Bản, cơ hội kinh doanh phát huy được thế mạnh về công nghệ và chất lượng trải rộng — từ công nghệ thép cao cấp, thép đặc chủng, thiết bị luyện kim, công nghệ tiết kiệm năng lượng và môi trường, cho đến gia công — phân phối thép. Điều then chốt là kết hợp được phán đoán đầu tư trên nền tảng nhìn nhận tỉnh táo về thị trường và môi trường thương mại với sự chắc chắn của đối tác trước mắt.

Solara & Co có cứ điểm và mạng lưới nhân sự ở cả hai phía Nhật — Việt, hỗ trợ xuyên suốt từ điều tra thị trường, hoạch định chiến lược đầu tư, đến tìm kiếm đối tác địa phương và M&A — liên doanh, điều tra tín nhiệm và thẩm định trước khi thâu tóm, cho tới xây dựng bộ máy sau khi thâm nhập. Trong dòng chảy lớn của sự chuyển dịch cơ cấu ngành thép, việc xác định đúng vị trí mà thế mạnh của doanh nghiệp phát huy tốt nhất, đồng thời cẩn trọng đánh giá rủi ro trước mắt — chính sự kết hợp đó là con đường ngắn nhất để gặt hái thành quả trong ngành vật liệu cơ bản của Việt Nam.