Ngành dệt may Việt Nam: tận dụng FTA và nâng cao giá trị gia tăng

Ngành dệt may Việt Nam — nước cờ tiếp theo của một cường quốc xuất khẩu

Việt Nam là một trong những nước xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới. Lấy khâu may làm trung tâm, ngành này từ lâu đã nâng đỡ kinh tế Việt Nam trên cả hai phương diện tạo việc làm và thu ngoại tệ. Với quy mô lao động hàng triệu người và kim ngạch xuất khẩu thuộc nhóm dẫn đầu thế giới, ngành dệt may giờ đây không còn chỉ là một "cứ điểm may giá rẻ" mà đang lột xác sang nấc thang tăng trưởng tiếp theo nhờ tận dụng các hiệp định thương mại tự do (FTA) và nâng cao giá trị gia tăng.

Mặt khác, ngành này cũng mang trong mình những thách thức mang tính cấu trúc. Phần lớn nguyên liệu thượng nguồn như vải và sợi vẫn phải nhập khẩu, và phần giá trị gia tăng lớn vẫn bị đẩy ra nước ngoài. Để hưởng trọn lợi ích từ FTA gắn với quy tắc xuất xứ, cần khắc phục điểm yếu ở thượng nguồn này. Thêm vào đó, tiền lương gia tăng, quy định môi trường được siết chặt, và các chuẩn mực phát triển bền vững ngày càng cao mà các thương hiệu Âu - Mỹ đòi hỏi đang buộc mô hình "lãi mỏng, bán nhiều" truyền thống phải thay đổi. Bài viết này điểm lại hiện trạng ngành dệt may Việt Nam, giải mã hai chìa khóa là tận dụng FTA và nâng cao giá trị gia tăng, rồi phân tích cơ hội đầu tư cũng như rủi ro đối với doanh nghiệp Nhật Bản từ góc nhìn thực tiễn.

Cấu trúc đã nâng đỡ một cường quốc xuất khẩu

Ngành dệt may Việt Nam phát triển với khâu may (CMT = Cắt - May - Hoàn thiện) làm trung tâm. Dựa trên đơn đặt hàng từ các thương hiệu toàn cầu, tận dụng nguồn lao động dồi dào và cần cù để sản xuất khối lượng lớn hàng may mặc rồi xuất khẩu sang thị trường Âu - Mỹ, Nhật Bản và khu vực — mô hình gia công nhận may này chính là xương sống của ngành.

Trụ cột của việc làm và xuất khẩu

Dệt may là ngành có khả năng hấp thụ lao động nổi bật trong các ngành chế tạo. Nó kết nối lực lượng lao động nông thôn với việc làm tại đô thị, khu công nghiệp, góp phần nâng nền thu nhập và mở rộng cầu nội địa. Kim ngạch xuất khẩu chỉ đứng sau ngành điện tử và tiếp tục là một trụ cột quan trọng trong thu ngoại tệ. Đặc biệt, việc tạo ra rộng rãi cơ hội việc làm cho phụ nữ khiến ngành này còn mang ý nghĩa xã hội lớn. Các thị trường xuất khẩu chính phân tán ở Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc..., vừa tránh phụ thuộc quá mức vào một thị trường cụ thể vừa gắn kết với các trung tâm tiêu dùng lớn của thế giới — đó là một thế mạnh. Sản xuất trải rộng ở cả khu vực phía Nam quanh Thành phố Hồ Chí Minh lẫn khu vực phía Bắc, hình thành một nền tảng công nghiệp dày dặn, từ các nhà máy may vừa và nhỏ đến các nhà máy sản xuất tích hợp quy mô lớn. Xét về quy mô ngành, theo ước tính của các hiệp hội ngành nghề, đây là một ngành công nghiệp khổng lồ với hàng nghìn doanh nghiệp và lực lượng lao động hàng triệu người, có những năm kim ngạch xuất khẩu đạt tới hàng chục tỷ USD. Trong đó, Mỹ là thị trường xuất khẩu đơn lẻ lớn nhất, được cho là chiếm khoảng bốn phần mười kim ngạch xuất khẩu hàng may mặc. Do cầu tập trung ở đây, sự suy thoái kinh tế hay thay đổi chính sách thương mại của Mỹ dễ tác động trực tiếp đến lượng đơn hàng, và dù thị trường đã phân tán hơn, việc điều chỉnh mức lệ thuộc vào Mỹ vẫn là bài toán chung của cả ngành.

Giới hạn của mô hình CMT

Tuy vậy, gia công nhận may lấy CMT làm trung tâm có điểm yếu là tập trung vào những công đoạn giá trị gia tăng mỏng. Các lĩnh vực giá trị gia tăng cao như thiết kế, thu mua nguyên liệu và thương hiệu đều nằm trong tay bên đặt hàng, biên lợi nhuận còn lại cho phía Việt Nam bị giới hạn. Trong bối cảnh tiền lương tăng, mô hình tiếp tục lệ thuộc duy nhất vào khâu may biên lợi nhuận thấp đã bắt đầu lộ ra giới hạn về tính bền vững. Cạnh tranh giá với các quốc gia có chi phí nhân công thấp hơn như Bangladesh cũng rất gay gắt, và chỉ với chiến lược chạy theo sản lượng thì khó bảo đảm lợi nhuận. Để ngành tiến lên nấc thang tiếp theo, một sự chuyển đổi cấu trúc nhằm nâng chính giá trị gia tăng là điều không thể tránh khỏi.

Cơn gió thuận mang tên FTA

Cơn gió thuận lớn nhất đối với ngành dệt may Việt Nam là mạng lưới các hiệp định thương mại tự do (FTA) chằng chịt. Nhờ các hiệp định như CPTPP, EVFTA (Việt Nam - EU) và RCEP, doanh nghiệp có được ưu thế về thuế quan khi xuất khẩu sang các thị trường chính.

Điều kiện mang tên quy tắc xuất xứ

Tuy nhiên, để hưởng lợi ích thuế quan từ FTA, phải đáp ứng quy tắc xuất xứ. Với sản phẩm dệt may, không hiếm trường hợp bị áp các quy tắc yêu cầu nội khối hóa công đoạn thượng nguồn, như "từ sợi trở đi (yarn forward — từ giai đoạn sợi phải trong khu vực)" hay "từ vải trở đi (fabric forward — từ giai đoạn vải phải trong khu vực)". Với Việt Nam — vốn nhập khẩu khối lượng lớn vải và sợi từ ngoài khu vực (đặc biệt từ một số nước nhất định) — việc đáp ứng quy tắc này không hề dễ, và nội địa hóa thượng nguồn trở thành điều kiện tiên quyết để giành được lợi ích thuế quan. Tuy nhiên, mức độ khắt khe của quy tắc khác nhau giữa các hiệp định. CPTPP về cơ bản áp dụng yarn forward — yêu cầu nội khối hóa kể từ giai đoạn sợi; trong khi EVFTA lấy fabric forward (nội khối hóa từ giai đoạn vải) làm trục, nhưng vẫn cài vào một số linh hoạt phù hợp với thực tế thu mua, chẳng hạn cho phép "cộng gộp xuất xứ (cumulation)" coi vải có xuất xứ Hàn Quốc — quốc gia cũng có FTA với EU — như hàng trong khu vực. Tùy việc nhắm vào hiệp định nào, thị trường nào mà mức độ thượng nguồn hóa cần đáp ứng và gánh nặng chi phí thay đổi rất lớn, nên thiết kế chuỗi cung ứng dựa trên quy tắc của từng thị trường xuất khẩu chính là chìa khóa để thực sự nắm được lợi ích thuế quan.

Cơ chế thu hút đầu tư thượng nguồn

Nhìn ở chiều ngược lại, chính quy tắc xuất xứ này lại là động lực mạnh mẽ thu hút đầu tư vào thượng nguồn (kéo sợi, dệt, nhuộm, sản xuất vải). Để hấp thụ lợi ích thuế quan từ FTA, xuất hiện xu hướng xây dựng chuỗi cung ứng khép kín ngay trong khu vực kể từ khâu vải, và đây chính là nơi mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp nắm công nghệ về nguyên liệu, nhuộm và gia công. Với các thương hiệu toàn cầu ở phía đặt hàng, một nguồn cung sản xuất tích hợp có thể đáp ứng quy tắc xuất xứ cũng rất hấp dẫn về mặt thu mua, nên nhà sản xuất nào sở hữu thượng nguồn trong khu vực càng dễ giành được đơn hàng. Nói cách khác, FTA không dừng lại ở câu chuyện thuế quan mà còn vận hành như một động lực mang tính cấu trúc thúc đẩy thượng nguồn hóa ngành công nghiệp Việt Nam và giữ lại giá trị gia tăng của toàn chuỗi cung ứng trong nước.

Các thị trường xuất khẩu không lệch về một thị trường cụ thể mà phân tán tới các trung tâm tiêu dùng lớn. Biểu đồ dưới đây minh họa khái quát cơ cấu thị trường xuất khẩu.

Nâng cao giá trị gia tăng của chuỗi giá trị

Tăng trưởng tiếp theo của ngành dệt may Việt Nam phụ thuộc vào việc "nâng cao giá trị gia tăng" bằng cách mở rộng chuỗi giá trị theo cả hai hướng thượng nguồn và hạ nguồn.

Vươn lên thượng nguồn (nguyên liệu, nhuộm)

Kéo sợi, dệt, nhuộm và sản xuất vải — những công đoạn nằm trước khâu may — vừa có giá trị gia tăng cao, vừa là then chốt để đáp ứng quy tắc xuất xứ của FTA. Đặc biệt, nhuộm và hoàn thiện là lĩnh vực đòi hỏi cả công nghệ lẫn quản lý môi trường; rào cản gia nhập cao, nên một khi thiết lập được thì sẽ thành lợi thế cạnh tranh. Chất lượng vải và độ ổn định màu sắc ảnh hưởng lớn đến giá trị thành phẩm, nên nắm được thượng nguồn cũng đồng nghĩa với việc nắm quyền chủ động về chất lượng. Công nghệ nhuộm và gia công thân thiện môi trường còn đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của các thương hiệu Âu - Mỹ. Lâu nay năng lực nhuộm và hoàn thiện của Việt Nam chưa theo kịp quy mô khâu may, và đây trở thành nút thắt cổ chai của chuỗi cung ứng. Nói ngược lại, nếu thiết lập được một cứ điểm nhuộm hiện đại bao gồm cả xử lý nước cấp và nước thải, doanh nghiệp có thể trở thành nhà cung cấp hiếm hoi đồng thời đáp ứng cả quy tắc xuất xứ lẫn tiêu chuẩn môi trường, qua đó có sức mặc cả mạnh mẽ.

Hạ nguồn (từ OEM lên ODM và thương hiệu)

Xu hướng mở rộng giá trị gia tăng về phía hạ nguồn cũng đang diễn ra: từ CMT chỉ làm may, tiến lên ODM đảm nhận cả thu mua nguyên liệu và thiết kế, xa hơn là xây dựng thương hiệu riêng. Thay vì làm theo ý của bên đặt hàng, việc sở hữu năng lực đề xuất và hệ thống sản xuất tích hợp giúp nâng biên lợi nhuận và độ ổn định của giao dịch. Đồng thời, dư địa triển khai hàng may mặc trên chính thị trường nội địa Việt Nam, hướng tới tầng lớp trung lưu đang mở rộng, cũng ngày một lớn. Việc dịch trọng tâm từ chỗ chỉ dựa vào xuất khẩu sang kinh doanh thương hiệu nắm bắt cầu nội địa đang lên cũng giúp tăng sức chống chịu trước biến động tỷ giá và kinh tế nước ngoài.

Nguyên liệu chức năng và bền vững

Các lĩnh vực như sợi chức năng, vật liệu tái chế và sản xuất thân thiện môi trường được dự báo có cầu mở rộng trên toàn cầu. Với doanh nghiệp Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ nguyên liệu và gia công, việc kết hợp với nền tảng sản xuất của Việt Nam cho phép cung ứng sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Các thương hiệu và nhà bán lẻ Âu - Mỹ đang ngày càng đòi hỏi mạnh mẽ về tỷ lệ vật liệu tái chế, khả năng truy xuất nguồn gốc và sự quan tâm đến lao động, môi trường như tiêu chí thu mua; nhà cung cấp nào đáp ứng được các yêu cầu này bằng công nghệ sẽ xây dựng được những giao dịch vượt lên trên cuộc cạnh tranh giá. Tri thức về sợi và gia công hiệu năng cao mà Nhật Bản tích lũy chính là hạt nhân của sự khác biệt hóa này. Các lĩnh vực như vật liệu hiệu năng cao cho thể thao - dã ngoại hay vải không dệt cho y tế - công nghiệp là những thị trường tăng trưởng vượt ra ngoài phạm vi may mặc, nơi nền tảng sản xuất của Việt Nam và công nghệ của Nhật Bản có thể gắn kết đầy triển vọng. Những yêu cầu này đang ngày càng được cụ thể hóa bởi việc siết chặt quy định của EU thời gian gần đây. Xu hướng buộc doanh nghiệp thực hiện thẩm định (due diligence) về nhân quyền, môi trường, cũng như việc đưa vào "hộ chiếu sản phẩm số (Digital Product Passport)" gắn cho từng sản phẩm các thông tin điện tử như thành phần nguyên liệu, khả năng tái chế, đang được triển khai với dệt may là một trong những đối tượng chính. Truy xuất nguồn gốc và công bố thông tin môi trường không còn là nỗ lực tùy chọn mà đang trở thành điều kiện tiếp cận thị trường; nhà cung cấp nào có thể nắm bắt toàn bộ quy trình từ nguyên liệu đến khâu may ngay trong khu vực thì càng dễ biến thay đổi này thành cơ hội thay vì gánh nặng.

Chiến lược chọn địa điểm — phân vai Nam - Bắc và bài toán mặt bằng cho khâu nhuộm

Đặt cứ điểm sản xuất ở đâu là một vấn đề thực tiễn quyết định thành bại của đầu tư dệt may. Ở phía Nam, lấy Thành phố Hồ Chí Minh làm trung tâm, các cụm công nghiệp như Bình Dương, Đồng Nai, Long An nâng đỡ vững chắc khâu may và sản xuất tích hợp, lại có lợi thế tiếp cận cảng biển và mạng lưới logistics. Ở phía Bắc, tận dụng kết nối đường bộ và đường biển với Hoa Nam (Trung Quốc), các tỉnh quanh Hải Phòng hay những tỉnh có nền tảng dệt sợi truyền thống như Hà Nam, Nam Định đang gia tăng hiện diện ở cả thu mua nguyên liệu lẫn xuất khẩu. Khả năng bảo đảm nguồn lao động, mặt bằng tiền lương, chi phí mặt bằng, sự ổn định của nguồn điện và nước cấp khác nhau đáng kể giữa các tỉnh, nên việc chọn nơi thâm nhập không thể chỉ dừng ở so sánh giá đất.

Đặc biệt, với công đoạn nhuộm và hoàn thiện, việc bảo đảm nước cấp và xử lý nước thải trở thành ràng buộc có tính quyết định đối với địa điểm. Vì lo ngại tác động môi trường, không ít tỉnh và khu công nghiệp thận trọng trong việc tiếp nhận các dự án có khâu nhuộm, và số khu công nghiệp có đủ hệ thống xử lý nước thải, cho phép nhuộm là khá hạn chế. Nói ngược lại, việc giành được vị trí phù hợp vượt qua được những ràng buộc đó và trang bị hạ tầng môi trường bao gồm cả xử lý nước cấp, nước thải và bùn thải vừa là tiền đề để gia nhập thượng nguồn, vừa đồng thời tạo nên rào cản gia nhập mà đối thủ khó dễ dàng đuổi theo. Ngay từ giai đoạn chọn địa điểm, cần đọc kỹ định hướng cấp phép ở cấp tỉnh, cách vận hành quy định môi trường, cùng triển vọng về nguồn điện và tài nguyên nước.

Hệ thống hóa cơ hội đầu tư và rủi ro

Cơ hội của ngành dệt may có tính chất khác nhau tùy vị trí trên chuỗi giá trị. Bảng dưới đây hệ thống hóa cơ hội và rủi ro của các phân khúc chính.

Có ba điểm lưu ý chung. Thứ nhất là tiền lương tăng và bảo đảm nguồn lao động, đặt ra bài toán về chế độ đãi ngộ nâng tỷ lệ gắn bó và tự động hóa, tiết giảm nhân lực. Thứ hai, nhuộm và gia công liên quan đến nước cấp, nước thải và hóa chất, nên đòi hỏi tuân thủ nghiêm ngặt quy định môi trường (tiêu chuẩn nước thải, phát thải). Thứ ba là sự phù hợp với tiêu chuẩn lao động, môi trường (bền vững) mà các thương hiệu Âu - Mỹ đòi hỏi, và đáp ứng được hay không trở thành điều kiện để duy trì giao dịch. Những yếu tố này cần được quản lý bằng thông tin bám sát thực địa và việc lựa chọn đối tác đáng tin cậy.

Doanh nghiệp Nhật Bản nên tham gia thế nào — Góc nhìn của Solara

Nhờ cơn gió thuận từ FTA, ngành dệt may Việt Nam đang ở điểm bước ngoặt chuyển từ một cứ điểm may biên lợi nhuận thấp lên nâng cao giá trị gia tăng theo hướng nguyên liệu - nhuộm ở thượng nguồn và ODM - thương hiệu. Các thế mạnh của doanh nghiệp Nhật Bản như nguyên liệu, nhuộm, gia công và sợi chức năng sẽ phát huy giá trị lớn ngay tại giao điểm giữa việc đáp ứng quy tắc xuất xứ và yêu cầu phát triển bền vững này.

Khi gia nhập, việc thiết kế hình thức thâm nhập rất quan trọng. Bên cạnh tự thâm nhập, lựa chọn "mua thời gian" bằng cách liên doanh, M&A với các nhà sản xuất may, nguyên liệu địa phương sẵn có — để giành ngay nhà máy, nhân lực, mạng lưới giao dịch và giấy phép — cũng rất hữu hiệu. Khi đó, do mức độ bất đối xứng thông tin về tài chính, tuân thủ môi trường, đối tác giao dịch và nợ ngoài sổ sách của doanh nghiệp mục tiêu là rất lớn, nên thẩm tra tín dụng và thẩm định (due diligence) trước khi mua là không thể thiếu.

Solara & Co có cứ điểm và mạng lưới nhân sự ở cả Nhật Bản và Việt Nam, hỗ trợ trọn gói từ nghiên cứu thị trường, hoạch định chiến lược thâm nhập, lựa chọn đối tác địa phương, triển khai M&A - liên doanh, cho đến thẩm tra tín dụng và thẩm định trước khi mua. Chúng tôi đồng hành để biến cơ hội nâng cao giá trị gia tăng của ngành dệt may thành những thành quả chắc chắn.