Thành lập nhà máy sản xuất tại Việt Nam: Địa điểm, khu công nghiệp, cấp phép

Lựa chọn xây dựng nhà máy tại Việt Nam

Với vai trò là điểm tiếp nhận cho chiến lược "Trung Quốc + 1" và là cứ điểm sản xuất để nắm bắt nhu cầu nội địa đang tăng trưởng, số lượng doanh nghiệp sản xuất Nhật Bản cân nhắc thành lập nhà máy tại Việt Nam đang gia tăng ổn định. Tuy nhiên, quy trình "từ khi quyết định đầu tư đến khi vận hành" là một chuỗi gồm nhiều công đoạn liên tiếp như lựa chọn địa điểm, lựa chọn khu công nghiệp, bảo đảm mặt bằng, xin cấp phép và xây dựng, mỗi công đoạn đều có những vấn đề đặc thù và thời gian thực hiện riêng. Việc đảo lộn thứ tự không phải hiếm khi dẫn đến chậm trễ hàng tháng do hồ sơ cấp phép bị trả lại hoặc phải làm lại thủ tục bảo đảm mặt bằng.

Bài viết này hệ thống hóa quy trình thành lập nhà máy từ địa điểm đến vận hành theo đúng trình tự thực tiễn. Về góc nhìn phân tán rủi ro tập trung vào Trung Quốc, mời bạn tham khảo thêm Chuỗi cung ứng và chiến lược Trung Quốc + 1. Vị thế của Việt Nam như một cứ điểm sản xuất được giải thích chi tiết trong Dịch chuyển ngành sản xuất sang Việt Nam.

STEP1 Lựa chọn địa điểm — Sự khác biệt giữa miền Bắc, miền Nam và miền Trung

Việt Nam có hình dạng trải dài theo trục Bắc - Nam, và xu hướng về tập trung công nghiệp, hạ tầng, chi phí nhân công khác nhau đáng kể theo từng vùng. Lựa chọn địa điểm là khâu thượng nguồn nhất của việc thành lập nhà máy và ảnh hưởng đến toàn bộ các công đoạn phía sau.

Miền Bắc (lân cận Hà Nội)

Hà Nội và các tỉnh lân cận (Bắc Ninh, Hải Phòng, v.v.) có mức độ tập trung cao về điện - điện tử và linh kiện ô tô, đồng thời có lợi thế tiếp cận đường bộ từ khu vực Hoa Nam của Trung Quốc. Đặc điểm nổi bật là sở hữu cảng Hải Phòng và dễ dàng kết nối chuỗi cung ứng với Trung Quốc. Nhờ các khoản đầu tư lớn như của Samsung, ngành công nghiệp phụ trợ cũng phát triển.

Miền Nam (lân cận TP. Hồ Chí Minh)

TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh lân cận (Bình Dương, Đồng Nai, Long An, v.v.) là vùng kinh tế lớn nhất Việt Nam, nơi tập trung hàng tiêu dùng, thực phẩm, dệt may và đa dạng ngành sản xuất. Nguồn nhân lực dồi dào và mạng lưới logistics đã trưởng thành, nhưng đổi lại, giá thuê khu công nghiệp và chi phí nhân công có xu hướng tương đối cao hơn.

Miền Trung (lân cận Đà Nẵng)

Khu vực miền Trung với trung tâm là Đà Nẵng có chi phí nhân công và giá thuê tương đối thấp, và chính quyền cũng tích cực thu hút đầu tư. Tỷ lệ gắn bó của lực lượng lao động được đánh giá là tương đối tốt, nhưng mặt khác, mức độ tập trung công nghiệp và công nghiệp phụ trợ vẫn đang trong giai đoạn phát triển so với miền Bắc và miền Nam. Sự chênh lệch chi phí nhân công theo vùng có thể được kiểm chứng chi tiết trong Thực trạng chi phí nhân công tại Việt Nam.

STEP2 Lựa chọn khu công nghiệp (IP)

Tại Việt Nam, phần lớn doanh nghiệp sản xuất có vốn đầu tư nước ngoài đặt nhà máy trong khu công nghiệp (Industrial Park: IP). Lý do là bên trong khu công nghiệp đã có hạ tầng hoàn chỉnh (điện, cấp nước, thoát nước, viễn thông) và dễ nhận được hỗ trợ về thủ tục cấp phép.

Khu công nghiệp có sự phân loại theo mục đích sử dụng. EPZ (Khu chế xuất) chuyên về sản xuất hướng xuất khẩu, có ưu đãi thuế quan và thuế dồi dào nhưng lại bị hạn chế về tiêu thụ nội địa. Khu công nghệ cao dành cho các ngành tiên tiến, với đặc trưng là chính sách thuế ưu đãi và môi trường nghiên cứu phát triển. Khu công nghiệp thông thường phù hợp với cả hai hướng tiêu thụ nội địa và xuất khẩu. Việc lựa chọn loại hình khu công nghiệp dựa trên đầu ra của doanh nghiệp (xuất khẩu hay nội địa) là rất quan trọng.

Khi lựa chọn, cần kiểm tra giá thuê và phí quản lý, độ ổn định của hạ tầng (đặc biệt là chất lượng điện), thành phần các nhà đầu tư hiện hữu (có nhà cung cấp hay doanh nghiệp cùng ngành hay không), khả năng tiếp cận cảng biển và đường trục chính, và thời hạn thuê còn lại. Phương pháp thẩm định kỹ mặt bằng nhà máy có thể tham khảo trong Thẩm định mặt bằng nhà máy tại Việt Nam.

STEP3 Bảo đảm mặt bằng — Quyền sử dụng đất và thuê đất

Tại Việt Nam, đất đai thuộc sở hữu nhà nước, nên cái mà doanh nghiệp nước ngoài có được không phải là quyền sở hữu mà là quyền sử dụng đất (LURC: Land Use Rights Certificate). Để bảo đảm mặt bằng cho hoạt động sản xuất, có hai phương án lớn.

Một là thuê nhà xưởng có sẵn (nhà xưởng cho thuê). Phương án này giúp kiềm chế vốn đầu tư ban đầu và đẩy nhanh việc khởi động, phù hợp với doanh nghiệp có quy mô sản xuất nhỏ - vừa hoặc đang ở giai đoạn kiểm chứng thị trường. Hai là phương án bảo đảm mặt bằng trong khu công nghiệp và tự xây dựng. Phương án này có mức độ tự do cao trong bố trí thiết bị, phù hợp với sản xuất dài hạn và quy mô lớn, nhưng thời gian xây dựng và vốn đầu tư ban đầu sẽ lớn hơn.

Việc lựa chọn được cân nhắc dựa trên quy mô sản xuất, thời gian thu hồi vốn đầu tư và dư địa mở rộng trong tương lai. Ngay cả khi thuê, các điều kiện như thời hạn thuê, hoàn trả nguyên trạng, khả năng mở rộng cũng cần được thẩm định kỹ ở giai đoạn ký hợp đồng.

STEP4 Quy trình cấp phép — Từ IRC, ERC đến vận hành

Việc cấp phép thành lập nhà máy cần được thực hiện theo trình tự đã quy định. Nếu nhầm lẫn thứ tự hoặc điều kiện tiền đề, hồ sơ sẽ bị trả lại và thời gian thực hiện kéo dài.

Trình tự chính như sau. Thứ nhất, xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư (IRC: Investment Registration Certificate), đăng ký nội dung dự án đầu tư với cơ quan chức năng. Thứ hai, xin Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp (ERC: Enterprise Registration Certificate), qua đó pháp nhân được thành lập. Thứ ba, xin giấy phép xây dựng. Trước khâu này, cần thẩm định thiết kế và xác nhận sự phù hợp của mặt bằng. Thứ tư, các thủ tục liên quan đến môi trường (đánh giá tác động môi trường/EIA, v.v.) và phê duyệt phòng cháy chữa cháy (PCCC). Thứ năm, sau khi kiểm tra hậu lắp đặt thiết bị thì bắt đầu vận hành.

Đặc biệt, môi trường và phòng cháy chữa cháy có yêu cầu thay đổi theo ngành nghề và quy mô, và có xu hướng cần nhiều thời gian thẩm định. Trong trường hợp thuộc lĩnh vực có điều kiện (ngành nghề bị quản lý đặc thù), đôi khi cần thêm giấy phép, vì vậy sẽ an toàn nếu kiểm tra trước trong Giấy phép cho các lĩnh vực đầu tư có điều kiện.

STEP5 Lao động, nhân lực và hạ tầng

Để nhà máy vận hành, không thể thiếu cả hai trụ cột là nhân lực và hạ tầng.

Về lao động và nhân lực, cần nắm vững các vấn đề như tuyển dụng công nhân địa phương, đào tạo lao động kỹ thuật, giấy phép lao động/visa (cho quản lý và kỹ sư), công đoàn và bảo hiểm xã hội. Vì mức lương và tỷ lệ gắn bó của nhân lực khác nhau theo vùng, việc lồng ghép chiến lược nhân lực ngay từ giai đoạn lựa chọn địa điểm là rất quan trọng.

Về hạ tầng, các điểm trọng yếu là cung cấp điện ổn định (trong sản xuất, chất lượng điện trực tiếp chi phối năng suất), xử lý cấp nước và thoát nước, và khả năng tiếp cận logistics, cảng biển. Việc đánh giá mạng lưới logistics hỗ trợ thu mua nguyên liệu và xuất hàng thành phẩm cũng có thể tham khảo Thị trường logistics và kho bãi Việt Nam thể hiện xu hướng thị trường kho bãi và logistics.

Về điện, trong bối cảnh nhu cầu tăng những năm gần đây, độ ổn định cung cấp vào giờ cao điểm và khả năng mua điện từ năng lượng tái tạo đang dần trở thành điểm cân nhắc trong đánh giá địa điểm. Nếu là loại hình sản xuất tiêu thụ nhiều năng lượng, sẽ yên tâm hơn khi kiểm tra cả công suất tiếp nhận điện của khu công nghiệp, khả năng tự phát điện và dư địa mở rộng trong tương lai. Về xử lý thoát nước, cần xác định sự hiện diện của hệ thống xử lý dùng chung của khu công nghiệp và nhu cầu tự xử lý, đối chiếu với đặc tính ngành nghề. Về mặt logistics, không chỉ khoảng cách đến cảng mà việc đánh giá "thời gian thực hiện thực tế" như xu hướng ùn tắc trên đường trục chính và mức độ dễ dàng bảo đảm container có liên hệ trực tiếp với chiến lược tồn kho.

STEP6 Cấu trúc chi phí và những cạm bẫy thường gặp

Chi phí thành lập nhà máy gồm mặt bằng (tiền thuê/chi phí mua) - chi phí xây dựng - đầu tư thiết bị - chi phí liên quan cấp phép - vốn lưu động. Mức độ dao động lớn theo vùng, khu công nghiệp và ngành nghề, nên cần lập kế hoạch tài chính dựa trên tổng số bao gồm không chỉ chi phí ban đầu mà cả chi phí vận hành sau đó (nhân công, điện, logistics).

Trong kế hoạch tài chính, thực tế nhất là dự liệu thời gian thực hiện từ khi xin cấp phép qua xây dựng, lắp đặt thiết bị, chạy thử cho đến khi sản xuất hàng loạt, và bảo đảm vốn lưu động dồi dào hơn cho giai đoạn đó. Vì việc hồ sơ cấp phép bị trả lại hay xây dựng chậm trễ tạo ra "chi phí thời gian chờ" mà chỉ có chi phí cố định phát sinh trước, nên việc đặt giả định lịch trình một cách thận trọng chính là van an toàn cho dòng tiền. Khả năng được áp dụng chính sách thuế ưu đãi (vùng, ngành nghề, lĩnh vực công nghệ cao đặc thù, v.v.) cũng ảnh hưởng lớn đến thời gian thu hồi vốn, nên tốt nhất là lồng ghép lợi ích thuế để so sánh ngay từ giai đoạn lựa chọn địa điểm và khu công nghiệp.

Những cạm bẫy lặp đi lặp lại trên thực tế có những mô thức chung.

• Nhầm thứ tự cấp phép: tiến sang công đoạn tiếp theo khi chưa đáp ứng điều kiện tiền đề, bị trả lại và chậm trễ.
• Ước lượng thiếu về môi trường và phòng cháy chữa cháy: xem nhẹ thời gian thẩm định, khiến thời điểm bắt đầu vận hành bị lùi.
• Đánh giá thấp điện và hạ tầng: không kiểm tra chất lượng điện của khu công nghiệp, gặp sự cố sau khi vận hành.
• Thẩm định thiếu kỹ về điều kiện mặt bằng: bỏ sót việc kiểm tra thời hạn thuê, khả năng mở rộng, hoàn trả nguyên trạng.
• Đánh giá lạc quan về sự gắn bó của nhân lực: không đọc được xu hướng nghỉ việc của vùng, dẫn đến thiếu nhân lực ở giai đoạn khởi động đầu.

Phần lớn những điều này có thể phòng tránh ở giai đoạn thượng nguồn là lựa chọn địa điểm, khu công nghiệp và thiết kế quy trình cấp phép. Chính vì vậy, việc thiết kế quy trình trước khi khởi công quyết định thành bại của toàn bộ việc thành lập nhà máy.

Hỗ trợ thành lập nhà máy tại Việt Nam của Solara & Co

Solara & Co hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất Nhật Bản thành lập nhà máy tại Việt Nam một cách xuyên suốt từ lựa chọn địa điểm đến bắt đầu vận hành. Các cố vấn am hiểu cả chế độ và thực tiễn ở cả hai phía Nhật Bản và Việt Nam sẽ đồng hành với quý vị trong: chiến lược địa điểm dựa trên so sánh miền Bắc, miền Nam, miền Trung; lựa chọn khu công nghiệp (IP/EPZ/khu công nghệ cao); thẩm định kỹ quyền sử dụng đất (LURC) và điều kiện thuê; thiết kế và đồng hành nộp hồ sơ cho quy trình cấp phép từ IRC, ERC đến giấy phép xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy; đánh giá lao động, hạ tầng, logistics; và lập kế hoạch tài chính cho toàn bộ chi phí.

Việc thành lập nhà máy được định đoạt bởi thiết kế trước khi khởi công. Ngay từ giai đoạn còn đang băn khoăn ở cửa ngõ lựa chọn địa điểm, xin quý vị cứ thoải mái liên hệ với chúng tôi. Solara & Co sẽ hỗ trợ quý vị hiện thực hóa việc xây dựng cứ điểm sản xuất theo trình tự tối ưu.